Ernst & Young - Fundacja - Edukacja - Badania na Slasku - Ernst & Young - Polska

Przy współpracy z Fundacją Robinson Crusoe zbadaliśmy sytuację usamodzielniających się wychowanków rodzin zastępczych (RZ) i rodzinnych domów dziecka (RDD) z terenu Śląska.

Zapraszamy do zapoznania się z wynikami i raportem z badań.

• Cele, metoda, badanie
• Wnioski
• Pobierz raport (PDF, 555 KB)

Cele badawcze

Impulsem do przeprowadzenia badań była potrzeba dostosowania programów Fundacji Robinson do specyfiki procesu usamodzielnienia wychowanków rodzinnych domów dziecka i rodzin zastępczych, nie objętych wcześniej działaniami Fundacji. Badanie miało na celu:

• rozpoznanie potrzeb RDD i RZ na Śląsku dotyczących wsparcia w usamodzielnianiu swoich podopiecznych,
• poznanie postaw wychowanków RDD oraz RZ wobec procesu usamodzielniania,
• poznanie postaw opiekunów RDD oraz RZ wobec procesu usamodzielniania.

Wnioski

Przeprowadzone badanie wykazało przede wszystkim, że zróżnicowany charakter trzech badanych form opieki zastępczej wymaga zróżnicowanych programów pomocy.

Realia usamodzielnienia zarysowane na podstawie udzielonych wywiadów:

• Przepisy regulujące pobyt wychowanka w placówce są dla RDD, RZN i RZS identyczne. Wszyscy otrzymują państwowe pieniądze na utrzymanie wychowanka do momentu, gdy osiągnie on pełnoletniość.
• Opiekunowie poddali w wątpliwość wiek 18 lat jako zbyt wczesny na samodzielność i rozpoczęcie własnego życia poza rodziną (niedojrzałość psychiczna oraz społeczna, zagrożenie rzuceniem szkoły).
• W każdej z badanych grup (RDD, RZN, RZS) można spotkać się z przedłużaniem pobytu w domu lub rodzinie ponad czas formalnego usamodzielnienia 18 lat. Rodziny powinny nadal otrzymywać pieniądze, które pozwolą im na dalsze utrzymanie i pomoc wychowankowi.
• Zdobycie mieszkania jest kluczowym czynnikiem zewnętrznym określającym faktyczny moment usamodzielnienia. Trudności w tym zakresie dotyczą przedstawicieli wszystkich trzech rodzajów badanych form opieki zastępczej (RZS, RZN, RDD).
• Konieczność wyprowadzenia się budzi w wychowankach silny lęk, który jest często uwarunkowany niewiedzą na temat przebiegu procesu usamodzielnienia oraz możliwości uzyskania pomocy w tym zakresie.

Rola i funkcje opiekuna usamodzielnienia

• Kwestią, która łączy wszystkich przebadanych wychowanków, niezależnie od rodzaju placówki jest nieznajomość procedur dotyczących powstawania planu usamodzielnienia i wyboru opiekuna.
• Szczególnie zauważalny jest dysonans między funkcją, jaką miał pełnić plan i opiekun usamodzielnienia zgodnie z wolą ustawodawcy, a jaką pełni w rzeczywistości respondentów. Procedury usamodzielnienia wydają się pełnić rolę środka do uzyskania świadczeń, a nie sposobem wspierania rozwoju wychowanka.
• Obecnie funkcja opiekuna usamodzielnienia skupia się na aspektach formalnych i proceduralnych. Analiza wykazała istotną rolę pełnioną przez programy udzielające także wsparcia emocjonalnego.
• Badanie wykazało istnienie potrzeby pełnienia funkcji opiekuna usamodzielnienia przez odpowiednio przeszkoloną osobę z zewnątrz placówki. Ponadto, rozwiązaniem problemów komunikacyjnych wynikających ze znacznej różnicy wieku między opiekunami a wychowankami może być stworzenie możliwości pracy w charakterze opiekuna usamodzielnienia osobom młodym, zdolnym nawiązać bardziej partnerski kontakt.
• Na podstawie analizy wypowiedzi respondentów, można wnioskować o potrzebie stworzenia płatnej funkcji opiekuna usamodzielnienia – osoby, która profesjonalnie zajmuje się wspieraniem procesu usamodzielnienia.

Specyfika instytucji – specyfika pomocy

Rodzinne domy dziecka

• RDD ma najbardziej instytucjonalny charakter, spośród badanych placówek. Skutkuje to aktywnym korzystaniem ze zróżnicowanych form pomocy i wsparcia tak finansowego, jak i psychologicznego.
• Wychowankowie RDD także wykazują się stosunkowo największą znajomością przepisów. Wydaje się, że jako instytucja - RDD lepiej niż rodziny zastępcze przygotowuje wychowanków do usamodzielnienia.
• Jednocześnie, instytucjonalny charakter funkcjonowania RDD w mniejszym zakresie niż rodziny zastępcze zaspokajają potrzeby psychologiczne usamodzielnianych.
• Placówki RDD radzą sobie lepiej z problemami mieszkaniowymi często przyjmując odpowiedzialność finansową na siebie. Potrzebują za to wsparcia w zakresie fachowej pomocy psychologicznej.

Rodziny zastępcze spokrewnione

• RZS należy otoczyć szczególną uwagą w obecnym systemie usamodzielnienia i instytucji wychowawczych.
• Opiekunowie traktują wychowanka jak własne dziecko, moment opuszczenia przez niego domu jest płynny i nie wymuszany. Tym samym rola opiekunów w procesie usamodzielnienia wydaje się być najmniejsza. W niewielu przypadkach służą oni radą i wsparciem.
• Znaczna część respondentów deklaruje brak znajomości przepisów (najsłabsza znajomość w badanej próbie). Wychowankowie tej grupy bardziej niż innych potrzebują dobrej informacji na temat przepisów oraz możliwości uzyskania pomocy finansowej. Istnieje również duże zapotrzebowanie na programy, które wzmocniłyby u usamodzielnianych umiejętności przedsiębiorczości.
• RZS stanowi dobre środowisko dorastania, ale nieefektywne usamodzielniania. Istnieje potrzeba wspierania procesu usamodzielnienia tak by stał się on bardziej świadomy dla wychowanków RZS, szczególnie w warstwie formalnej.

Rodziny zastępcze niespokrewnione

• Opiekunowie RZN posiadają wiedzę z jakich świadczeń mogą korzystać i zazwyczaj to robią. Nie poszukują jednak aktywnie pomocy instytucjonalnej w sytuacjach problematycznych.
• Wiedza na temat przepisów wśród badanych wychowanków z RZN jest niepełna. Nie są oni zainteresowani ich znajomością oraz opiekunowie nie przekazują im pełnej wiedzy na ten temat.
• RZN jako instytucja umieszczona pomiędzy RDD i RZS ma potencjał dużej efektywności w usamodzielnianiu.

Propozycje zmian formalnych dotyczących usamodzielnienia:

• W świetle prawa wychowankowie nie mogą pobierać równocześnie świadczeń i zarabiać w sposób legalny. Wśród respondentów wymóg ten wywołuje niekorzystne postawy z punktu widzenia rozwoju takie jak bierna postawa roszcząca czy próba ominięcia przepisów przez nielegalne podejmowanie pracy.
• Konieczna jest zmiana przepisów umożliwiająca np. podejmowanie prac dorywczych. Praca z młodymi usamodzielnianymi powinna również kłaść nacisk na kształtowanie preferencji zawodowych, poznanie własnych umiejętności, planowanie przyszłości, myślenie perspektywiczne.