3 minuten leestijd 11 jun 2019
Springboard diving competitor

Hoe de accountantssector kan innoveren door een audit op cultuur en gedrag

Door

Rob Lelieveld

EY Nederland Managing Partner Assurance, Lid raad van bestuur EY Nederland

Positief. Daadkrachtig. Integer. Werkt altijd aan een goede sfeer en zegt eerlijk waar het op staat.

3 minuten leestijd 11 jun 2019

Door cultuur en gedrag onderdeel te maken van de audit kan de accountantsverklaring sterk aan waarde winnen. Wat staat een spoedige en generieke invoering nog in de weg?

Cultuur en gedrag als structureel onderdeel van de audit. Een vernieuwend idee, waarmee de accountantsverklaring sterk aan waarde kan winnen. Wie kan daarop tegen zijn? De praktijk blijkt nog weerbarstig, constateren Femke de Vries (&samhoud) en Rob Lelieveld (EY) in gesprek met Martin Buitenhuis (EY). Een gedachtewisseling.

‘Er lijkt een brede consensus in Nederland om de controlewerkzaamheden van de accountant uit te breiden met een audit op cultuur en gedrag’, trapt gespreksleider Martin Buitenhuis van EY de discussie af. ‘Wat staat een spoedige en generieke invoering nog in de weg? Ligt dat nu aan de auditor of de gecontroleerde onderneming?’

Voor Lelieveld is dat wel duidelijk. ‘Het is duidelijk dat de accountant er meer moeite mee heeft. Hoewel veel bedrijven het cultuurvraagstuk niet formeel hebben aangepakt, kennen de ceo en cfo hun mensen. Dit nemen zij mee in hun risk-assessment. Voor de accountant is dat een stuk lastiger. Om te controleren en zekerheid te geven, moet hij aan normen toetsen. Alleen dan is er sprake van een deugdelijke grondslag.’

De Vries herkent zich in dat beeld: ‘Die bewijsdrift van alleen hard evidence is absoluut een obstakel voor de meeste accountants, hoewel ik denk dat je bepaalde cultuurverschijnselen best kunt meten. Maar als accountant moet je ook datgene bespreekbaar maken dat niet meetbaar is. Zeker bij gedrag en cultuur.’

‘Waar moet de accountant dan op letten?’

Lelieveld: ‘Als je naar de grote schandalen kijkt, zie je telkens dat de oorzaak in verkeerde prikkels schuilt. Denk aan bonussen of een verkeerde tone at the top.’ ‘Of zonnekoningengedrag en te weinig tegenspraak’, vult De Vries aan. ‘Soms zie je dat organisaties hun processen zo complex hebben gemaakt dat mensen bochten afsnijden.’

Aangezien de accountancy een gereguleerde industrie is, lopen we nu nog vast in de regels

Lelieveld: ‘Allemaal signalen die de accountant mee kan nemen in zijn risicoanalyse. Als je ze structureel wilt inpassen in de audit, moeten regelgevers, accountants en hun klanten hierover het gesprek aangaan. De bestaande regelgeving helpt niet echt mee. De huidige NV COS moet een getrouw beeld van de jaarrekening opleveren en biedt op dit moment hooguit twee bruikbare handvatten. Het is niet makkelijk om risico’s in cultuur en gedrag beter te signaleren, en deze innovatie in de audit in te voeren. Dit betekent een uitbreiding van de taakopdracht van de accountant. Aangezien de accountancy een gereguleerde industrie is, lopen we nu nog vast in de regels.’

De Vries vertrouwt erop dat dit verandert. ‘De toezichthouders, AFM en DNB, hebben na de financiële crisis voor hun eigen toezicht gezegd: we moeten iets met dit onderwerp. De accountant is uitstekend gepositioneerd om risico’s in gedrag en cultuur te signaleren.’

Ook Lelieveld ziet het accountantsberoep veranderen. Hij zegt: ‘De accountant die zich uitsluitend op compliance concentreert, redt het uiteindelijk niet. Door over zachte onderwerpen het gesprek aan te gaan, smeed je een vertrouwensband. Je hebt levenservaring nodig om die maatschappelijke rol uit te kunnen voeren. Daarvoor moet je vlieguren maken.’

‘En misschien ook nieuwe vaardigheden aanleren?’

De Vries: ‘Je moet wel openstaan voor nieuwe ideeën en belangstelling voor mensen hebben. Niet iedereen kan het leren. Gedragsdeskundigen stellen andere vragen en hebben afwijkende observaties, heb ik gemerkt.’

Lelieveld beaamt dat: ‘Een psycholoog kijkt met een heel andere blik naar gedrag dan een auditor. Deze nieuwe expertise is nodig voor de audit. Het is belangrijk om deze experts – en uiteindelijk hun  expertise – te integreren in de traditionele audit en niet de fout te maken met aparte teams te werken. Anders draagt het cultuuraspect niet bij aan de creatie van langetermijnwaarde.’

De samenleving accepteert het niet als de accountant zegt: dat past niet in mijn taakopdracht

De Vries: ‘Ik vraag me weleens af of iedereen voldoende beseft dat er een link is tussen bedrijfscultuur en prestaties. Aandacht voor gedrag en cultuur leidt tot betere resultaten en een grotere medewerkerstevredenheid. Wil je als organisatie de beste talenten aantrekken, dan is de cultuur misschien nog wel belangrijker dan het salaris.

De brede blik van de accountant is ook echt nodig. Het is een voorwaarde om de verwachtingskloof te dichten. De samenleving accepteert het niet als de accountant zegt: dat past niet in mijn taakopdracht. De maatschappij heeft verwachtingen over de bestrijding van fraude en corruptie. Accountants kunnen het zich niet permitteren om geen aandacht voor cultuur te hebben. Cultuur is tenslotte een belangrijke indicator voor fraude en corruptie.’

Lelieveld reageert als volgt: ‘Als auditors controleren wij natuurlijk de naleving van wet- en regelgeving die direct betrekking heeft op de jaarrekening, zoals belastingwetgeving. Maar de maatschappij verwacht dat wij naar álle wetten en regels kijken. Dit kan niet zomaar. Een onderneming heeft te maken met tientallen en soms honderden regels. Accountants moeten wel signalen van niet-naleving opvolgen en ervoor zorgen dat de invloed hiervan in de jaarrekening of het bestuursverslag wordt verantwoord.’

‘Hoe kijken ondernemingen tegen een accountant aan die cultuur en gedrag op de agenda zet?’

Lelieveld: ‘Over het algemeen positief, maar soms zegt een klant tegen me: daar heb ik je niet voor ingehuurd. Bestuurders vinden cultuur en gedrag soms lastig, want het gaat over hen persoonlijk. Dat is wennen.’

De Vries: ‘Ik denk dat het thema in het begin een beetje pijn doet, maar dat bestuurders er uiteindelijk toch wel blij mee zijn. Praten over een jaarrekening is iets heel anders dan praten over cultuur. Een accountant is misschien onzeker over zijn professionele mening over de cultuur. Inzicht in de cultuur geeft echter uiteindelijk een bredere blik over de organisatie en de risico’s. Dat waarderen bestuurders.’

Lelieveld pleit daarom ook voor meer transparantie over cultuur en gedrag in de managementletter. ‘Laten zien wat er echt aan de hand is, lijkt mij heel zinvol. Wat moeten we met die nietszeggende zinnetjes in de managementletter?’ De Vries: ‘Op die manier houden we elkaar voor de gek. Je ziet het ook in bedrijfsrapportages die melden dat alle seinen op groen staan. Waar is het idee ontstaan dat alle seinen op groen moeten staan? Dan moet je als accountant zeggen: dat kan toch niet waar zijn?’

‘Hoe geeft een accountantskantoor vorm aan zo’n cultuurverandering?’

Lelieveld: ‘Een accountant moet in zijn controle ongeveer 350 verschillende taken uitvoeren. Dat kan een individuele accountant niet allemaal zelf, hij heeft steun van collega’s nodig. Mijn persoonlijke visie is dat wij als accountantsorganisatie onze accountantsverklaring ondertekenen. Dit is ook de gangbare praktijk in de VS en in Europa tot een aantal jaren terug.

In Nederland tekent de accountant met zijn eigen naam, maar de vraag is: doet dit recht aan de feitelijkheid? Ondertekening met firmanaam in plaats van het individu past in de visie dat accountantsorganisaties ownership tonen voor een kwalitatieve controleaanpak. Daarmee haal je ook de angel uit de angstcultuur, die ik steeds meer waarneem. Die wordt vooral gevoed door de manier waarop de media en maatschappij met mogelijke fouten van iemand omgaan. Je bent al veroordeeld en beschadigd voordat de rechter ernaar gekeken heeft.’

De Vries is benieuwd hoe dat in de praktijk werkt, als ze zegt: ‘Ik snap dat jij als auditor bij de klant het gesprek over cultuur wel aandurft, maar de rest van je team is hierbij niet aanwezig. Hoe neem je ze mee in die verandering?’ Lelieveld: ‘Door er in auditevaluaties aandacht aan te besteden. Wat hebben we gedaan aan cultuur en gedrag? Wat leren we daarvan? En wat betekent het voor een volgende audit?’

De Vries: ‘Dit zijn duidelijk zichtbare innovatiestappen voor het auditteam. Misschien is het een idee om de uitkomst van zo’n auditevaluatie ook met de klant te delen, als die daarvoor openstaat? De terugkoppeling toont openheid en inzicht om gezamenlijk de organisatie te dienen.’

Een prima idee, vindt Lelieveld, die daarmee het belang van het voorbeelgedrag van partners benadrukt. ‘Partner involvement vinden wij belangrijk in onze organisatie. Bijvoorbeeld dat partners letterlijk deel uitmaken van het team. Als ik signalen krijg dat partners op sommige kantoren nauwelijks van hun kamer afkomen, wil ik dat direct bespreekbaar maken.’

De Vries: ‘Voor mij is dit een duidelijk voorbeeld van transparantie en daadkracht. Als bestuurder moet je de verbeter punten voor de organisatie periodiek meten, maar ook dagelijks handelen naar jullie waarden en normen. Bestuurders kunnen daarbij de onafhankelijke observaties van accountants goed gebruiken.’

  • Femke de Vries

    Femke de Vries is managing partner bij &samhoud consultancy en bijzonder hoogleraar Toezicht aan de Rijksuniversiteit Groningen. Daarnaast is zij oudbestuurder van de AFM. Zij was onder meer verantwoordelijk voor het gedrag- en cultuurtoezicht bij de AFM en DNB.

  • Martin Buitenshuis

    Martin Buitenhuis is senior manager Board & Governance Services bij EY en ervaringsdeskundige op het gebied van cultuur en gedrag.

Samenvatting

Door cultuur en gedrag structureel onderdeel te maken van de audit kan de waarde van een accountantsverklaring verhogen. Toch zijn er nog enkele obstakels rondom het invoeren van deze innovatie. Het is niet gemakkelijk om risico’s in cultuur en gedrag te signaleren.

De taakopdracht van accountants moet worden uitgebreid. Accountants moeten openstaan voor nieuwe ideeën en belangstelling voor mensen hebben. Het betekent ook meer transparantie over cultuur en gedrag in de managementletter.

De cultuurverandering kan gestimuleerd worden door als accountantsorganisatie de accountantsverklaring te ondertekenen en dit mee te nemen in de auditevaluaties. Zo kan een auditteam zichtbare innovatieve stappen zetten.

Over dit artikel

Door

Rob Lelieveld

EY Nederland Managing Partner Assurance, Lid raad van bestuur EY Nederland

Positief. Daadkrachtig. Integer. Werkt altijd aan een goede sfeer en zegt eerlijk waar het op staat.