10 minuten leestijd 3 jun 2019
High Angle View Of Escalator

Hoe investeert de NBA beroepsgroep in de toekomst van het accountantsvak?

Door

Rob Lelieveld

EY Nederland Managing Partner Assurance, Lid raad van bestuur EY Nederland

Positief. Daadkrachtig. Integer. Werkt altijd aan een goede sfeer en zegt eerlijk waar het op staat.

10 minuten leestijd 3 jun 2019
Related topics Assurance Vertrouwen

Wat gebeurt er allemaal binnen de beroepsgroep NBA? Een overzicht aan de hand van vier perspectieven: maatschappij, kwaliteit, mensen en innovatie.

Individuele accountants, accountantsorganisaties en beroepsgroepen – allemaal investeren ze in de toekomst van het vak. Op verschillende manieren treft de sector verbetermaatregelen, waarmee we de kwaliteitsprestaties aanpakken. Wat gebeurt er allemaal namens de beroepsgroep NBA?

We geven een overzicht aan de hand van vier perspectieven en geven antwoord op de volgende vragen:

  • Maatschappij - Accountants vervullen een maatschappelijke en wettelijke rol. Hoe komen zij tot een professioneel oordeel?
  • Kwaliteit - Wat verstaan we onder kwaliteit bij de rol van een accountant en wat zijn de belangrijkste veranderingen op dit gebied?
  • Mensen - Mensen krijgen op de vernieuwingsagenda van de NBA op verschillende manieren aandacht.
  • Innovatie - Innovatie heeft een grote invloed op informatie. Wat is de toekomstvisie van NBA op innovatie?
(Chapter breaker)
1

Chapter #1

Maatschappij

Accountants vervullen een maatschappelijke en wettelijke rol. Hoe komen zij tot een professioneel oordeel?

Wettelijke taak

De maatschappelijke rol van de accountant vertaalt zich in het dienen van het publiek belang. Dit prevaleert altijd boven kwaliteit. Vanuit dat publieke belang moet hij zijn wettelijke taak vormgeven, terwijl de omstandigheden en verwachtingen continu veranderen. Relevante regelgeving is namelijk niet zozeer rule based, maar meer principle based en vraagt dus om veel professionele oordeelsvorming.

Dit neemt niet weg dat er ook grenzen zitten aan de wettelijke taak en de accountant niet onbeperkt aan maatschappelijke verwachtingen kan voldoen. Om wet- en regelgeving te duiden en relevant te houden, is een continue dialoog met stakeholders belangrijk.

Lastenverlichting

Toch zijn accountants niet geholpen met over-complexe wet- en regelgeving. Het NBA-project de Blauwe Brigade – een groep wisselende accountants – licht in sectorcommissies en werkgroepen nieuwe en bestaande regelgeving door en stelt zo nodig wijzigingen voor. Een van de doelstellingen is administratieve lastenverlichting (door minder regeldruk).

NBA-handreikingen

Ook hebben we te maken met wet- en regelgeving die eigenlijk niet meer past in de huidige maatschappelijke context. Veel van onze wet- en regelgeving is gebaseerd op internationale wet- en regelgeving en komt traag tot stand. Ook is er in Nederland soms aanvulling en verduidelijking nodig. De NBA brengt hiervoor met name praktijkhandreikingen uit. Twee voorbeelden:

Het project Integrated Reporting/ Assurance, dat bij het bestuursverslag randvoorwaarden definieert om assurance bij het jaarverslag te verstrekken. Dit past binnen de ambitie van de NBA om binnen vier jaar assurance bij het bestuursverslag in te regelen.

NBA-handreiking Data-analyse, die binnenkort uitkomt en ingaat op actuele praktijkvragen over data-analyse in jaarrekeningcontroles. Wet- en regelgeving hiervoor ontwikkelen en interpreteren vergt een continue dialoog met meerdere stakeholders.

Publieke Managementletters

Accountants hebben bijzonder relevante informatie over actuele onderwerpen en sectoren. Dit delen we ook proactief. In het NBA-programma Publieke Managementletters presenteert de beroepsgroep risico’s en signalen aan een breed publiek. Bijvoorbeeld uit een bepaalde sector of over relevante maatschappelijke thema’s.

Vanuit de NBA gaat het primair om risico’s en signalen op het gebied van bestuur, bedrijfsvoering, verslaggeving en controle. Zo bracht de sector in 2016 al een publieke managementletter over Cyber Security uit. In 2018 waarschuwde ze de vastgoedbranche om een goed ‘doortimmerde’ langetermijnvisie en strategie te hanteren, met oog voor tegenvallers en negatieve scenario’s. Voor 2019 zijn drie onderwerpen voor een publieke managementletter vastgesteld: Notariaat, Aanbesteding en Duurzaamheid.

Stakeholderdialoog

Maatschappelijke verwachtingen veranderen continu, samenhangend met bijvoorbeeld de politieke en economische context. In dit speelveld moet de accountant tot zijn professionele oordeel komen. Ontzettend uitdagend en interessant, maar niet eenvoudig.

Dit blijkt ook wel uit spraakmakende mediaberichten over frauduleuze handelingen of continuïteitsproblematiek, waarbij huidige verwachtingen worden vergeleken met de prestaties van de accountant in het verleden. Gezien hun geheimhoudingsplicht en aansprakelijkheidsrisico’s kunnen accountants dan geen optimale transparantie geven.

Eerste stappen zijn daarin wel gezet. Bijvoorbeeld door het optreden vorig jaar van prof. dr. Auke de Bos in de hoorzitting van de vaste commissie Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van de witwasaffaire bij ING. Hij sprak toen over de rol van de accountant in het algemeen en bij ING.

De kwaliteit van de accountant is op verschillende manieren onder druk komen te staan. Voor de beroepsgroep de noodzaak om de dialoog met stakeholders te versterken. Daarbij moeten we constant het complexe speelveld van verwachtingen en realistische prestaties duiden.

Dit gebeurt zowel op het niveau van accountantsorganisaties als de beroepsgroep – en daarin moeten we blijven bewegen. De beroepsgroep deed dit de afgelopen jaren onder andere in de Veranderagenda Audit, waarbij verschillende green- en whitepapers zijn uitgebracht. Niet om onze positie te verdedigen, maar vooral om een dialoog te beginnen.

(Chapter breaker)
2

Chapter #2

Kwaliteit

Wat verstaan we onder kwaliteit bij de rol van een accountant en wat zijn de belangrijkste veranderingen op dit gebied?

Veranderagenda Audit

De Veranderagenda Audit is een belangrijk onderdeel van de NBA-vernieuwingsagenda. Hiermee werkt de beroepsgroep aan duurzame kwaliteitsverbetering van de accountantscontrole.

De agenda is opgesteld door de Stuurgroep Publiek Belang en geïnitieerd in juni 2017. Op dat moment koos de accountancysector voor een meer fundamentele, geïntegreerde aanpak van het hervormingsprogramma uit 2014 (met 53 verbetermaatregelen). Accountantsorganisaties die organisaties van openbaar belang (OOB’s) controleren, hebben onder andere deze maatregelen ingevoerd:

  • Instelling van een raad voor commissarissen om de balans tussen commercie en kwaliteit te bewaken.
  • Beloningssysteem, promotiebeleid en winstverrekening gebaseerd op kwaliteit, inclusief partnerpromotie-curriculum.
  • Clawbackregeling voor alle partners die functioneren als externe accountant.
  • Uitgebreide controleverklaring bij OOB’s en optreden in de algemene vergadering van aandeelhouders. Dit om inzicht in de controle te vergroten en de discussie met stakeholders te stimuleren.
  • Grotere focus op kwaliteit bij de benoeming van de accountant.
  • Oprichting Foundation for Auditing Research.
  • Via verschillende projecten start de Veranderagenda Audit inmiddels een dialoog over belangrijke sectordilemma’s. Vanuit de sector gaan deze over kwaliteit, fraude, continuïteit, de multidisciplinaire organisatie, het partnermodel en het verdienmodel.
  • De laatste drie dilemma’s zijn onderwerp van de greenpaper ‘Structuurmodellen’ van eind 2017, waarin de sector het initiatief opent voor een bredere dialoog. De dilemma’s kwaliteit, fraude en continuïteit bespreken we hierna.

Wat is ‘kwaliteit’?

In 2017 is de beroepsgroep een bredere dialoog gestart over het kwaliteitsbegrip. De consultatie van een greenpaper ‘De definitie van auditkwaliteit’ leverde veel reacties op en maakte een debat los, onder andere met de AFM, VEB, Eumedion, ledengroepen, wetenschappelijke instellingen en accountantskantoren.

Deze reacties zijn in april 2018 verwerkt in het whitepaper ‘Waar het om gaat, kompas voor controlekwaliteit’. Terwijl de definitie voor kwaliteit eenvoudig is – voldoen aan of zelfs verwachtingen overtreffen – blijkt de accountantspraktijk complex.

De verwachtingen komen namelijk voort uit de perspectieven van verschillende belanghebbenden. Daarom is professionele oordeelsvorming ook zo belangrijk voor de accountant. In plaats van een definitie ligt het meer voor de hand om te spreken van een kwaliteitsbegrip, met vier principes:

  1. Het publiek belang dienen prevaleert boven andere perspectieven op kwaliteit.
  2. De beroepsstandaarden: niet omdat het moet, maar omdat het ertoe doet.
  3. Accountants komen tot een gefundeerd oordeel dat een redelijke mate van zekerheid geeft.
  4. Accountants staan voor hun aanpak en schuwen de dialoog daarover niet.

De invulling en dialoog over het kwaliteitsbegrip geeft de NBA in verschillende projecten vorm. Een aantal belangrijke projecten:

  1. Fraud
  2. Continuïteit
  3. Oorzakenanalyses

In een Dashboard Accountancy wil de sector ook haar kwaliteitsprestaties beter onder de aandacht brengen.

1. Thema Fraude

De Stuurgroep Publiek Belang wees fraude aan als thema, omdat de maatschappelijke impact hiervan een bovengemiddelde invloed heeft op de verwachtings- en prestatiekloof. Om deze kloof te overbruggen en de dilemma’s te onderkennen, is de werkgroep Fraude in gesprek met stakeholders en de beroepsgroep zelf. Een dilemma is bijvoorbeeld: waar ligt de scheidslijn tussen fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving? En welke verantwoordelijkheid heeft de accountant hierbij?

Als opstap naar een bredere dialoog ontwikkelde de Werkgroep Fraude een fraudeprotocol. Hierin staan 21 werkafspraken gebaseerd op huidige wet- en regelgeving: wat accountants bij fraude moeten doen bij opdrachtacceptatie, risicoanalyse, tijdens de controle zelf en bij aanwijzingen voor of het vaststellen van fraude. Ook staan er afspraken in over fraudemelding en transparantie.

Hiernaast wordt benadrukt dat de accountant onderdeel is van de financiële verslaggevingsketen; hij is niet als enige verantwoordelijk voor de aanpak en bestrijding van fraude. Het uiteindelijke doel is dan ook om samen met andere belanghebbenden – zoals investeerders, bestuurders en toezichthouders – tot een effectievere aanpak van fraudebestrijding te komen.

2. Thema Continuïteit

Ook continuïteit vraagt om acties in de rapportage- en controleketen. Informatie over de toekomstbestendigheid en het risico op discontinuïteit (zoals een faillissement) van organisaties is belangrijk. Zowel voor belanghebbenden als voor het brede maatschappelijk verkeer. Daarom is het ook belangrijk voor de accountant.

De rol van de accountant komt vaak aan bod als de landelijke media verslag doen van een faillissement. De Stuurgroep wil transparante communicatie verbeteren en stelt in de whitepaper ‘Continuïteit; relevanter, niet riskanter’ (december, 2018) voor dat een organisatie een verplichte mededeling doet over haar toekomstbestendigheid. Altijd – en dus niet alleen als er onzekerheden zijn.

Zo’n toekomstbestendigheidsparagraaf in het bestuursverslag geeft de accountant een betere basis om over continuïteit te communiceren in zijn controleverklaring. Dankzij deze paragraaf kan de accountant onderbouwing opvragen bij het bestuur en zo de controle op de continuïteit beter uitvoeren. Hiervoor is wel aanpassing van wet- en regelgeving nodig.

3. Thema Oorzakenanalyse

Elk complex verbeterproject vraagt om oorzakenanalyses. Anders zijn verbeterinitiatieven onvoldoende effectief. Ook hierover wil de sector een bredere dialoog voeren. Daarom hebben de vier grote accountantskantoren eind 2017 – in opdracht van de NBA Stuurgroep Publiek Belang – hun expertise en ervaringen gebundeld in de notitie ‘ Een sectoranalyse van drivers van controlekwaliteit’. Hierin staan tien drivers van controlekwaliteit:

10 drivers van controlekwaliteit

  • Het auditteam is stabiel.
  • De portefeuilleomvang en samenstelling is passend
  • De samenstelling van het auditteam is divers en er is voldoende onderlinge dynamiek.
  • De betrokkenheid van partners en seniorteamleden is hoog.
  • Het auditteam heeft (vaktechnische) kennis van methodologie, NVCOS, verslaggevingsstandaarden, de gecontroleerde onderneming en de sector, én past die toe.
  • Teamleden hebben een professioneelkritische houding en kritische oordeelsvorming.
  • Er is adequaat procesmanagement.
  • Het auditteam voert op cruciale momenten een robuuste dialoog.
  • Het auditteam staat kritisch tegenover de werkzaamheden van een specialist.
  • De gecontroleerde organisatie heeft een volwassen interne beheersing.
(Chapter breaker)
3

Chapter #3

Mens

Mensen krijgen op de vernieuwingsagenda van de NBA op verschillende manieren aandacht.

In de tien drivers nemen mensen een belangrijke plaats in. Vanuit de Vernieuwingsagenda van de NBA krijgt het thema Mens op verschillende manieren aandacht. Onderwerpen zijn dialoog en cultuur, maar ook het hernieuwde systeem van permanente educatie.

Dialoog met Young Professionals

Binnen accountantsorganisaties werken vooral jonge professionals: zij zijn de leiders van de toekomst. Zowel de NBA als de grote accountantsorganisaties hebben inmiddels Young Professionals Boards ingericht, waarmee ze de dialoog met jonge collega’s aangaan.

Ook de NBA heeft zo’n board, NBA Young Profs. Het netwerk waar jonge accountants met elkaar ervaringen delen, hun mening uiten en bijdragen aan de ontwikkeling van onze opleidingen en het beroep. Zij willen invloed uitoefenen op de toekomst van het vak en mengen zich actief in het accountantsdebat. Bijvoorbeeld met een onderzoek – uitgevoerd samen met Nyenrode Business Universiteit – naar de opvattingen van jonge professionals over het beroep.

Een belangrijk punt van aandacht bleek de (te) hoge werkdruk en de negatieve impact hiervan op de kwaliteit van de werkzaamheden. Voor her- én erkenning is NBA Young Profs hierover het gesprek aangegaan met accountantsbesturen.

Cultuur en gedrag

Sinds 2014 worden cultuur en gedrag vaak benoemd als hefboom voor kwaliteitsverbetering. De sector wil zich ook duidelijk inzetten voor dit thema. Eerder ontwikkelde de NBA al een cultuurmeter. Op basis van de 53 verbetermaatregelen zijn accountantsorganisaties namelijk verplicht om periodiek een meting uit te voeren naar de mindset en drivers van kwaliteit onder haar mensen.

De Stuurgroep Publiek Belang heeft good practices uitgebracht op basis van haar ervaringen met cultuurverandering. In september 2018 vond een masterclass Kwaliteitsgerichte Cultuur plaats, waarin de Stuurgroep in gesprek ging over de good practices en de werkdruk. Inmiddels is de Stuurgroep gestart met dialoogsessies met jonge professionals. In deze sessies bestaat ruimte om verder te verdiepen op cultuurthema’s.

Nieuw PE-systeem

Kennis van de standaarden, de gecontroleerde onderneming en de sector zijn drivers van controlekwaliteit. Om onze maatschappelijke rol goed te kunnen blijven vervullen, moeten we als accountants permanent in beroepsontwikkeling investeren. Dit staat centraal in het nieuwe model voor permanente educatie van de beroepsgroep, dat gericht is op het leerresultaat.

Verantwoording afleggen over de verrichte beroepsontwikkeling is daarbij belangrijk. Dit zegt veel meer dan alleen de geleverde inspanning, of het halen van de 40-urennorm. Na enkele testpilots is de NBA gestart met een gefaseerde invoering.

(Chapter breaker)
4

Chapter #4

Innovatie

Innovatie heeft een grote invloed op informatie. Wat is de toekomstvisie van NBA op innovatie?

In ons vak is de menselijke factor niet weg te denken. Maar de digitale ontwikkelingen gaan razendsnel, dus een visie op innovatie in de sector is ook belangrijk. In zijn rol als vertrouwenspersoon van het maatschappelijk verkeer voegt de accountant betrouwbaarheid toe aan informatie.

Informatie – het object van onderzoek – is aan snel veranderende innovaties onderhevig. Nu en in de toekomst. Niet alleen de totstandkoming (vergaande digitalisering), ook de samenstelling en verwachtingen wijzigen (bijvoorbeeld meer zekerheid bij niet-financiële informatie of door wijzigende wet- en regelgeving). Als beroepsgroep moeten we dus nadenken over een toekomstvisie. Hoe gaan we met innovatie om?

Eind 2016 vormde de NBA-publicatie ‘Een beroep met toekomst’ een eerste verkenning. Na verdere verdieping van deze visie richtte de NBA een kennisgroep Accountech op. Drie thema’s zijn inmiddels vertaald naar concrete projecten: het mkb-kantoor van de toekomst, digitale transformatie voor de mkb-accountant en de controle van de toekomst.

Naast de kennisgroep Accountech kent de NBA in haar Vernieuwingsagenda nog het project ‘Standaardisatie van de financiële administratie’. Met als doel een betere uitwisseling van financieel-administratieve gegevens tussen verstrekkers en gebruikers. Via de standaard Referentie Grootboek Schema (RGS 3.0) kunnen gebruikers van de financiële verantwoordings- keten eenvoudiger data uitwisselen.

Tot slot

Dit artikel geeft geen uitputtende opsomming van initiatieven op sectorniveau, maar stipt de belangrijkste aan. Het is aan de accountantsorganisaties om de veranderinitiatieven uit te rollen die op de werkvloer het verschil maken. Hiervan doen ze verslag in hun transparantieverslagen; deze trajecten vormen dus geen onderdeel van dit artikel.

De rapporten van de Monitoring Commissie Accountancy (MCA), de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en de instelling van de Commissie Toezicht Accountancy vragen om een doortastendere, krachtigere beweging.

Als sector en organisaties moeten we continu de effecten van onze initiatieven meten, zodat we kunnen leren en bijsturen. Deze beweging blijft altijd doorgaan.

Samenvatting

Individuele accountants, accountantsorganisaties en beroepsgroepen investeren allemaal in de toekomst van het vak. Binnen de sector worden op verschillende manieren verbeteringen doorgevoerd en kwaliteitsprestaties aangepakt. Hierbij spelen vier perspectieven een belangrijke rol:

  • Maatschappij
  • Kwaliteit
  • Mensen
  • Innovatie

Bij het maatschappelijke perspectief draait het om de maatschappelijke en wettelijke rol die accountants vervullen. Bij kwaliteit wordt er gekeken naar de kwaliteit van de accountant en de veranderingen op dit gebied. Het perspectief Mens focust zich op dialoog en cultuur en het hernieuwde systeem van permanente educatie. Ten slotte draait het bij innovatie om een toekomstvisie op digitale ontwikkelingen.

Over dit artikel

Door

Rob Lelieveld

EY Nederland Managing Partner Assurance, Lid raad van bestuur EY Nederland

Positief. Daadkrachtig. Integer. Werkt altijd aan een goede sfeer en zegt eerlijk waar het op staat.

Related topics Assurance Vertrouwen