Kontrola pod kontrolą

Możesz kontrolować sytuację. Odpręż się, doradcy EY wszystkim się zajmą. Zespół EY częściej niż raz w tygodniu wygrywa sprawę sądową w imieniu swojego klienta.

  • Podziel się

Straty skarbu państwa w 2016 roku  związane z wyłudzeniami w podatku VAT szacowane są na nawet 20 miliardów złotych. Obecnie obserwujemy szeroko zakrojoną akcję kontrolną prowadzoną przez organy podatkowe. Kontrole podatkowe, kontrole celno - skarbowe i  postępowania podatkowe  nie ograniczają się tylko do oszustów podatkowych, lecz obejmują także rzetelnych podatników niezaangażowanych świadomie w proceder oszustw podatkowych oraz wyłudzania podatku VAT.

Charakter wyłudzeń w VAT

Przestępstwa w VAT wykorzystują elementy konstrukcyjne podatku – oszuści dokonują wyłudzeń zwrotu podatku VAT lub nie odprowadzają należnego podatku. Celem oszustw może być również wprowadzenie do obrotu towarów z nielegalnych źródeł.

Ryzyko dla podatnika

Firmy, które w ramach swojej działalności dokonują dużych zakupów oraz funkcjonują w oparciu o rozbudowany dział handlowy, są narażone na nieświadome „uczestnictwo” w nielegalnym procederze, zmierzającym do wyłudzenia podatku VAT. Wiąże się to z ryzykiem kwestionowania przez organy podatkowe prawa do odliczenia VAT po stronie uczciwych podatników.

Z przeprowadzonych dotychczas przez organy podatkowe kontroli wynika, że zczególnie narażeni są przedsiębiorcy prowadzący obrót następującymi towarami:

  • wyroby gotowe o dużej wartości (np. elektronika)
  • cement i materiały budowlane
  • paliwa
  • złom
  • metale (np. stal, nikiel, cynk, ołów, aluminium)
  • energia elektryczna
  • biomasa
  • drewno i płody rolne
  • prawa do emisji gazów cieplarnianych
  • opony
  • wszystkie inne towary i usługi w obrocie dużej wartości

Niestety należy mieć świadomość, iż oszustwa w podatku VAT wkroczyły ostatnio brutalnie do uczciwego biznesu i obecnie nie istnieje branżą, która nie jest w ogóle narażona na ryzyko wyłudzeń i nieprawidłowości w obszarze podatku VAT.

Transakcja z oszustem – zagrożenie dla uczciwego podatnika

Firmy, które dokonywały transakcji z oszustem, mogą ponieść negatywne konsekwencje podatkowe nie tylko wtedy, gdy wiedzieli o przestępczej działalności swojego kontrahenta, lecz także gdy powinni byli o niej wiedzieć.

Uczciwi przedsiębiorcy mogą nieświadomie brać udział w tzw. obrocie karuzelowym i dokonywać  fikcyjnych dostaw wewnątrzwspólnotowych lub uczestniczyć w łańcuchu dostaw ze znikającym podatnikiem. Są oni narażeni na odpowiedzialność w następujących obszarach:

  • odmowa prawa do odliczenia VAT - zakwestionowanie odliczenia całego podatku VAT naliczonego we wszystkich transakcjach z podmiotem, który nie odprowadził należnego podatku VAT w celu wyłudzenia tego podatku
  • dodatkowe zobowiązanie podatkowe - od 2017 roku ustawa o podatku od towarów i usług przewiduje również dodatkowe zobowiązanie podatkowe w przypadku odliczenia podatku VAT w zawyżonej wysokości (wynoszące nawet 100% w sytuacji, gdy faktura została wystawiona przez podmiot nieistniejący), 
  • odmowa prawa do zastosowanie stawki 0 proc. przy wewnątrzwspólnotowych dostawach towarów w przypadku oszustwa kontrahenta (fikcyjnej dostawy poza granicą Polski)
  • odpowiedzialność karno-skarbowa - zarządy spółek mogą ponosić odpowiedzialność za transakcje realizowane przez handlowców, o szczegółach których często nie wiedzą
  • odpowiedzialność podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary – zagrożenie interesów samej firmy, np. zakaz brania udziału w przetargach publicznych, aspekt wizerunkowy, reputacyjny

Kiedy rzetelny podatnik ponosi konsekwencje cudzych działań?

Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wskazuje, że podatnik, który dochowa należytej staranności biznesowej, nie może być przez organy podatkowe karany brakiem prawa do odliczenia podatku czy zastosowania stawki 0 proc.

Sytuacje, których należy unikać

W świetle orzecznictwa TSUE, podatnik ponosi konsekwencje działania kontrahenta gdy:

  • wiedział o oszustwie – podatnik podjął współpracę z określonym kontrahentem, wiedząc o jego oszustwach w VAT albo
  • nie wiedział, a powinien był wiedzieć o oszustwie na dzień dokonywania transakcji - w toku prowadzonej współpracy po stronie kontrahenta doszło do określonych nieprawidłowości, które obiektywnie uzasadniały powstanie po stronie podatnika wątpliwości co do uczciwości tego kontrahenta, natomiast dopiero w sytuacji wystąpienia takich nieprawidłowości podatnik nie podjął wobec kontrahenta działań weryfikacyjnych

Tezy i wyroki TSUE:

Najważniejsze tezy sformułowane przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej brzmią następująco:

  • Uznanie podatnika za wspólnika w przestępstwie, niezależnie od uzyskania jakiejkolwiek korzyści, jeśli wiedział lub powinien był wiedzieć, że uczestniczy w procederze transakcji skutkującej nadużyciami w VAT
  • Działania podmiotu stanowiące zachowanie należytej staranności przy dokonywaniu transakcji należy określać w zależności od okoliczności rozpatrywanego przypadku
  • Zachowanie prawa podatnika do odliczenia naliczonego VAT – jeśli w łańcuchu dostaw wystąpi transakcja stanowiąca oszustwo w zakresie VAT, o której podatnik nie wiedział lub nie mógł wiedzieć
  • Domniemanie legalności transakcji bez utraty prawa do odliczenia VAT – w przypadku gdy podatnik zachowa należytą staranność w celu upewnienia się, że nie uczestniczy w transakcji wiążącej się z przestępstwem

Liczne wyroki TSUE odnoszące się do prawa do odliczenia VAT, np. w sprawach:

  • C-354/03, C-355/03, C-484/03, Optigen Ltd, Fulcrum Electronics Ltd, Bondhouse Systems Ltd; C-439/04 i C-440/04, Axel Kittel i Recolta Recycling SPRL

Należyta staranność – w przykładowym orzecznictwie sądów administracyjnych

Wyrok NSA z 3.04.2014 (I FSK 647/13)

  • Podmiot prowadzący działalność gospodarczą zobowiązany jest do należytej staranności
  • Należyta staranność jest określana przy uwzględnieniu zawodowego charakteru prowadzonej przez podmiot działalności gospodarczej i wiąże się z większymi oczekiwaniami co do jego umiejętności, wiedzy, skrupulatności, rzetelności, zapobiegliwości i zdolności przewidywania w prowadzonych przez niego działaniach
  • Obejmuje także znajomość obowiązującego prawa oraz następstw z niego wynikających w zakresie prowadzonej działalności
  • Dążenie do osiągnięcia korzyści za wszelką cenę nie jest okolicznością modyfikującą i usprawiedliwiającą każde działanie podmiotu w profesjonalnym obrocie gospodarczym

Wyrok NSA z 26.06.2014 (I FSK 776/13)

  • Przezorny przedsiębiorca powinien, zależnie od okoliczności konkretnego wypadku, zasięgnąć informacji na temat podmiotu, u którego zamierza nabyć towary lub usługi, w celu upewnienia się co do jego wiarygodności
  • Przede wszystkim istotnym jest, aby same okoliczności towarzyszące transakcji wskazywały, że nabywający towar lub usługę podatnik wykazał w niej staranność wymaganą w obrocie danym towarem (usługą), czyniącą tę transakcję przejrzystą (transparentną)

Wyrok NSA z 30.05.2014 (I FSK 1395/13)

  • Dochowujący zatem należytej staranności kupieckiej nabywca paliwa ciekłego winien uzyskać od sprzedawcy koncesję na handel tym paliwem – potwierdzenie złożenia wniosku o udzielenie takiej koncesji
  • Weryfikowanie uprawnień dostawcy na handel mieściło się w określonym przez TSUE wymogu spoczywającym na przezornym przedsiębiorcy, który powinien zasięgnąć informacji na temat podmiotu, u którego zamierza nabyć towary lub usługi, w celu upewnienia się co do jego wiarygodności

Przykłady z rynku

  • W wyniku wspólnych działań kontroli skarbowej, Centralnego Biura Śledczego, policji oraz prokuratury, podczas czynności przeprowadzonych w marcu 2015 roku, dokonano zatrzymań 5 osób związanych z wyłudzaniem podatku VAT w obrocie materiałami budowlanymi. Szacowana wartość strat, jakie poniósł skarb państwa w wyniku działania grupy to przynajmniej 19 mln zł.
  • W spółce handlowej z przychodami ok. 1,5 mld zł, operującej w branży obrotu elektroniką, urząd kontroli skarbowej zakwestionował odliczenia VAT na kwotę ok. 300 mln zł, co bezpośrednio zagroziło dalszemu istnieniu spółki.
  • Funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW) wspólnie z kontrolą skarbową oraz Generalnym Inspektorem Informacji Finansowej, rozbili międzynarodową grupę przestępczą zajmującą się obrotem maszyn specjalistycznych. Szacunkowa wartość uszczupleń skarbu państwa wynosi co najmniej 25 mln zł.
  • W kwietniu 2015 roku w sprawie osób zajmujących się wyłudzeniem VAT przy obrocie olejem rzepakowym ABW aresztowała 25 osób. Agencja szacuje, że na wyłudzeniach podatku VAT skarb państwa mógł stracić co najmniej 156 mln zł. Kwota ta może jednak sięgać nawet 800 mln zł.

Jak EY może pomóc?

W przypadku kontroli:

  • Przygotowanie do kontroli: wsparcie w identyfikacji ryzyk i opracowanie strategii przed kontrolą
  • Szybkie wsparcie doradcy podatkowego w toku kontroli podatkowej, kontroli celno – skarbowej i postępowania podatkowego
  • Komunikacja z organami podatkowymi
  • Skuteczna obrona przed ewentualnymi zarzutami w toku postępowania przed organami podatkowymi oraz sądami administracyjnymi
  • Rzetelna ocena szans obrony zajętego stanowiska i ewentualne wsparcie przy korekcie rozliczeń

Na przyszłość:

  • Opracowanie / weryfikacja wewnętrznej procedury dot. badania kontrahentów stanowiącej spójny i usystematyzowany ciąg następujących po sobie działań, służących uzyskaniu rzetelnego profilu potencjalnego partnera handlowego oraz dokonaniu jego oceny
  • Wsparcie we wdrożeniu opracowanych procedur weryfikacyjnych
  • Przygotowanie matrycy odpowiedzialności pracowników za poszczególne działania, które mogą wpływać na rozliczenia podatkowe podatnika