Tăng cường quản lý rủi ro ngành ngân hàng: Từ tuân thủ đến đòn bẩy chiến lược

Để vừa tuân thủ quản lý rủi ro ngày càng chặt chẽ hơn theo các quy định mới đã ban hành và dự kiến ban hành của Ngân hàng Nhà nước trong khi vẫn đạt các mục tiêu về quy mô tài sản, lợi nhuận và hiệu quả kinh doanh, các ngân hàng thương mại Việt Nam cần tích hợp các mục tiêu an toàn vốn và thanh khoản ngay từ khi xây dựng chiến lược cho đến triển khai, giám sát việc thực hiện chiến lược và kế hoạch kinh doanh một cách hiệu quả. 

Tóm lược:

• Thông tư 14 và Dự thảo thông tư thay thế Thông tư 22 là sự hoàn thiện có chủ đích của một kiến trúc giám sát an toàn theo chuẩn mực Basel III.
• Việc đạt được từng mục tiêu CAR song song với tối ưu hóa lợi nhuận, LCR và NSFR hay đạt cả ba mục tiêu cùng lúc là điều không dễ dàng. 
• Những ngân hàng triển khai sớm, có lộ trình rõ ràng và tiếp cận CAR, LCR, NSFR không chỉ với tư duy tuân thủ mà như công cụ quản trị chiến lược, sẽ có lợi thế đáng kể về ổn định tài chính, uy tín thị trường và dư địa tăng trưởng bền vững. 

Bài toán không đơn giản

Việc đạt được từng mục tiêu CAR song song với tối ưu hóa lợi nhuận, LCR và NSFR hay đạt cả ba mục tiêu cùng lúc là điều không dễ dàng.

Về CAR nói riêng, theo khảo sát sơ bộ của chúng tôi, nhiều ngân hàng tại Việt Nam có thể không gặp khó khăn để đáp ứng các tỷ lệ an toàn vốn theo Basel III. Với tỷ lệ vốn cấp 1, CAR trên cơ sở riêng lẻ cho nhóm 15 ngân hàng có tổng tài sản lớn nhất lần lượt vào khoảng 6,8%-14,4% và 9,4%-15% cho kỳ tính vốn ngày 30 tháng 6 năm 2025, trong đó có khoảng một nửa số ngân hàng có tỷ lệ vốn cấp 1 và CAR lần lượt vào khoảng 8,6%-14,4% và 11%-13%.

Tuy nhiên, việc quản lý cùng lúc các chỉ tiêu tăng trưởng tài sản, lợi nhuận và CAR (đặc biệt trong bối cảnh vẫn còn cơ chế room tín dụng) một cách hiệu quả là thách thức lớn đối với nhiều ngân hàng. Khi lập kế hoạch kinh doanh, hay nói cách khác là xác định danh mục tín dụng mục tiêu, nhiều ngân hàng đang tập trung vào việc đưa ra các chỉ tiêu tăng trưởng “truyền thống” như tổng tài sản, dư nợ, lợi nhuận và một số chỉ tiêu khác. Đối với việc giám sát tỷ lệ an toàn vốn, thay vì chủ động đưa vào định hướng kinh doanh ngay từ đầu, nhiều ngân hàng đang thực hiện các biện pháp mang tính chiến thuật nhiều hơn là chiến lược.

Về LCR và NSFR, việc triển khai hai chỉ tiêu này tại Việt Nam đặt ra không ít thách thức do cơ cấu tiền gửi ngắn hạn chiếm tỷ trọng cao trong khi danh mục tín dụng trung và dài hạn, đặc biệt trong các lĩnh vực bất động sản và hạ tầng, ở mức đáng kể. Bên cạnh đó, mức độ phụ thuộc vào thị trường liên ngân hàng của một số tổ chức tín dụng còn tương đối lớn. Những yếu tố này tạo áp lực đồng thời lên cả LCR và NSFR, đòi hỏi các ngân hàng phải có lộ trình điều chỉnh phù hợp và đồng bộ. Ngoài ra, thị trường trái phiếu thứ cấp chưa phát triển đầy đủ và sự hạn chế về tính thanh khoản của một số loại tài sản tài chính cũng làm giảm khả năng đa dạng hóa danh mục tài sản thanh khoản có lợi suất hợp lý cho các ngân hàng.

Việc cùng lúc đạt được ba mục tiêu tối ưu hóa lợi nhuận và an toàn vốn, LCR, và NSFR cho thấy nhiều khó khăn hơn. Yêu cầu của LCR buộc các ngân hàng phải gia tăng tỷ trọng tài sản thanh khoản chất lượng cao, đặc biệt là danh mục trái phiếu Chính phủ hoặc giấy tờ có giá tương đương, tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước. Việc này giúp nâng cao khả năng chống chịu trước rủi ro rút tiền hàng loạt và căng thẳng thanh khoản, song đồng thời làm gia tăng chi phí cơ hội do lợi suất của các tài sản này thường thấp hơn đáng kể so với lợi suất từ hoạt động tín dụng.

Trong khi đó, NSFR tạo ra áp lực đáng kể đối với cơ cấu nguồn vốn. Các ngân hàng cần đẩy mạnh huy động vốn trung và dài hạn, tăng vai trò của các nguồn vốn ổn định như tiền gửi bán lẻ và tiền gửi không kỳ hạn (CASA), đồng thời từng bước giảm mức độ phụ thuộc vào nguồn vốn liên ngân hàng – vốn được đánh giá là nguồn kém ổn định và có hệ số bất lợi khi tính toán cả hai chỉ tiêu LCR và NSFR. Những điều chỉnh này, trong ngắn hạn, tất yếu sẽ làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến hiệu quả sinh lời, đặc biệt là biên lãi ròng (NIM), gây ảnh hưởng lên vốn tự có và CAR.

Chiến lược nào cho quản lý rủi ro?

Các ngân hàng cần có chiến lược tối ưu để đạt được cùng lúc các mục tiêu này thay vì định hướng đạt được từng mục tiêu riêng lẻ. Có ba vấn đề các ngân hàng cần lưu ý.

Thứ nhất, không thể tăng trưởng tín dụng bằng mọi giá, tăng trưởng tín dụng phải đi kèm hiệu quả sử dụng vốn và thanh khoản.

Thứ hai, quản lý rủi ro không còn là chức năng “hậu kiểm” mà là một trong các yếu tố quyết định, định hướng cho hoạt động kinh doanh, từ quyết định phân bổ vốn cho từng phân khúc khách hàng, sản phẩm đến cấu trúc kỳ hạn, định giá sản phẩm và khoản vay.

Thứ ba, mô hình ngân hàng đang dịch chuyển theo hướng ổn định hơn. Các nguồn thu dịch vụ, ngân hàng bán lẻ, tiền gửi ổn định ngày càng được ưu tiên, thay cho các chiến lược dựa vào đòn bẩy cao và nguồn vốn ngắn hạn.

Ở khía cạnh vận hành định hướng trên, chi phí duy trì LCR và NSFR cần được tính vào giá điều chuyển vốn nội bộ. Đối với việc lập kế hoạch kinh doanh, các ngân hàng có thể tối ưu hóa bảng cân đối kế toán để đạt được các mục tiêu tăng trưởng, tỷ lệ an toàn vốn, các tỷ lệ thanh khoản.

Đối với việc thực hiện và giám sát kế hoạch kinh doanh, bên cạnh các chỉ tiêu truyền thống, các ngân hàng nên cân nhắc giao thêm chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận trên vốn mục tiêu cho các khối, đơn vị kinh doanh. Việc giao thêm các chỉ tiêu này cho các khối, cùng với các chỉ tiêu về quy mô, sẽ làm thay đổi tư duy “bán hàng” của các khối kinh doanh, từ đó tạo thêm động lực cho họ ứng dụng sâu rộng hơn kết quả đo lường rủi ro và vốn vào việc bán sản phẩm dịch vụ của ngân hàng và phục vụ khách hàng. Cụ thể, từng cán bộ quan hệ khách sẽ có áp lực và động lực để đảm bảo khách hàng/khoản vay đạt được tỷ suất lợi nhuận trên vốn tối thiểu nhất định thông qua việc bán theo, bán chéo, tiếp cận và phục vụ các khách hàng có mức độ rủi ro hợp lý hơn. Trong dài hạn, chất lượng quản lý rủi ro sẽ có ý nghĩa quyết định đối với dư địa tăng trưởng chiến lược của ngân hàng. Các ngân hàng quản lý rủi ro tốt sẽ duy trì được danh mục tài sản có chất lượng, tối ưu hóa vốn, từ đó, có thể chủ động mở rộng hoạt động kinh doanh theo hướng có lợi.

Áp lực tạo nên kim cương

Bài toán cân bằng các mục tiêu tăng trưởng và tuân thủ các tỷ lệ an toàn không đơn giản nhưng các ngân hàng bắt buộc phải đưa ra lời giải. CAR, LCR và NSFR không đơn thuần là các “rào cản” tuân thủ mới, mà đóng vai trò như một cú hích thúc đẩy các ngân hàng Việt Nam tái cấu trúc toàn diện mô hình kinh doanh và quản lý thanh khoản. Việc tích hợp các chỉ tiêu này vào công tác quản lý tài sản – nguồn vốn, lập kế hoạch kinh doanh, kiểm tra sức chịu đựng và xây dựng kế hoạch dự phòng thanh khoản sẽ giúp nâng cao tính chủ động và khả năng thích ứng của hệ thống ngân hàng trước các biến động của thị trường tài chính.

Về dài hạn, những ngân hàng triển khai sớm, có lộ trình rõ ràng và tiếp cận CAR, LCR, NSFR không chỉ với tư duy tuân thủ mà như công cụ quản trị chiến lược, sẽ có lợi thế đáng kể về ổn định tài chính, uy tín thị trường và dư địa tăng trưởng bền vững trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.

Trên tất cả, dù các quy định có chặt chẽ hơn, hiệu quả thực thi quản trị rủi ro phụ thuộc rất lớn vào ý chí của từng ngân hàng. Các ngân hàng cần xây dựng cho mình chiến lược quản trị rủi ro phù hợp với định hướng kinh doanh, trở thành một trụ cột quan trọng của chiến lược kinh doanh. Mỗi quyết định kinh doanh cần được thực hiện trên cơ sở hiểu rõ và đầy đủ ảnh hưởng của nó đến “hồ sơ rủi ro” của ngân hàng.

Bài báo được đăng tải lần đầu trên ấn phẩm Toàn cảnh Ngân hàng 2026, trên Đầu tư Chứng khoán