Theo Kocken (oprichter Cardano)

Cardano-opricher Theo Kocken: verbeelding nodig voor transities


Financiële modellen schieten tekort bij transities. Volgens Theo Kocken moeten commissarissen scenario’s verbeelden om onzekerheid beter te begrijpen.


In het kort:

  • Transities gaan over een onbekende toekomst. Daardoor ontbreken vaak data om risico’s en kansen betrouwbaar te modelleren.
  • Theo Kocken pleit voor scenariodenken, triangulatie en premortems om bestuurders en commissarissen beter met onzekerheid te laten omgaan.
  • Meer kolommen in Excel geven schijnzekerheid. Verbeeldingskracht helpt signalen van kantelende systemen eerder te herkennen.

Wie transities wil financieren moet buiten de gebruikelijke kaders van financiële modellen en datareeksen kijken en met verbeeldingskracht scenario’s ontwikkelen. Dat is niet onmogelijk maar dat vermogen is binnen de financiële sector slecht ontwikkeld. Theo Kocken, commissaris en hoogleraar risicomanagement en oprichter van Cardano bepleit dat commissarissen zich moeten dwingen voorbij de modellen te kijken.

De wereld heeft behoefte aan kapitaal voor het financieren van transities op een breed terrein, van klimaat en energie tot digitalisering en inclusie. Een ongemakkelijke waarheid speelt daarin echter een dominante rol: omdat een transitie gaat over het betreden van een (deels) onbekende realiteit zijn er nog geen relevante data om de kansen en risico’s te bepalen. Juist op een terrein waar grote investeringen nodig zijn, is de statistische ondergrond mager.

Faseovergangen

Dat is een serieus probleem, vooral omdat de financiële sector al decennia gewend is om beslissingen te baseren op data. Getallen geven houvast, modellen beloven voorspelbaarheid en spreadsheets wekken de indruk dat risico’s te temmen zijn. De afgelopen decennia spelen datagedreven modellen – mede als gevolg van nieuwe wet- en regelgeving – een steeds grotere rol. Ondanks het flagrante falen van modellen gedurende bijvoorbeeld de financiele crisis van 2008. Zeker op bestuursniveau voelt het voor financiële instellingen nog steeds comfortabel dat besluiten kunnen worden onderbouwd, verantwoord en verdedigd met data-gedreven modellen. Mensen ontwijken ambiguiteit door een vlucht naar meten=weten. Maar precies dat comfort wordt een probleem zodra het over transities gaat. Het probleem is dat de meeste modellen de indruk wekken dat de toekomst min of meer een “trendmatig” verlengde is van het verleden. Juist die aanname is in het geval van transities funest. Transities zijn immers te vergelijken met natuurkundige faseovergangen waarin de nieuwe realiteit andere eigenschappen heeft dan de oude. Net zoals ijs in natuurkundige zin heel andere eigenschappen heeft dan water. Het gedrag van ijs voorspellen op basis van data over water is dan ook zinloos.

 

Lange termijn continuïteit

Wat er nodig is: meer aandacht voor diversiteit in denken, meer algemeen een hele set aan “scenario tools” en daarmee verbeeldingskracht om werelden te zien die buiten het bestaande denkraam vallen. Commissarissen hebben hier een bijzondere rol te spelen. Hun opdracht is immers toezien op de continuïteit op lange termijn, inclusief de maatschappelijke koers van de onderneming. Ze zitten daarbij – in tegenstelling tot bestuurders – niet vast aan kwartaaltargets of persoonlijke bonussen. Daarom zitten commissarissen bij uitstek in de positie om het ongemak op te zoeken (en hun bestuurders daartoe prikkelen).

 

Een belangrijke sleutel is triangulatie: het actief organiseren van tegenspraak. Combineer klassieke risicomodellen met alternatieve benaderingen; laat externe experts meerdere perspectieven op tafel leggen en het fundamenteel oneens zijn met elkaar; en nodig je tegenstanders uit voor een dialoog, ook als ze woest zijn, en leer ervan. Het doel van deze exercities is dan ook niet te komen tot consensus, maar het creëren van cognitieve breedte. Immers: pas als gezaghebbende stemmen elkaar tegenspreken, stopt groepsdenken en begint echt nadenken. Ook pre-mortemsessies zijn een mooi hulpmiddel: beeld je vóór zeer belangrijke besluitvorming in, dat het drie jaar later dramatisch is misgegaan door dat besluit en vraag je af wat er precies is gebeurd. Welke keten van gebeurtenissen speelde een rol, welke feedbackloops hebben het uitvergroot, wat had je vooraf kunnen borgen?  

Meer kolommen in Excel leiden niet tot meer zekerheid.

Triggeren

Hoe dan ook gaat het erom verschillende scenario’s heel serieus te doorleven. Coherente werelden waarin technologie, geopolitiek, sociaal gedrag en ecologie samenkomen. Werelden die ongemakkelijk zijn en daarmee triggeren tot nadenken. Door die toekomsten serieus te verbeelden, ontstaat gevoel voor signalen over hoe de wereld mogelijk kantelt en wat dat betekent, ook vanuit het oogpunt van financiering. Het scenariodenken is dan ook geen ‘zachte’ exercitie als fun onderdeel van een commisarissenvergadering, maar een onmisbaar middel in de sturing in een onzekere omgeving. Zowel voor de RvC als de RvB.

Toch is het voor commissarissen niet eenvoudig om dit goed op te zetten, onder meer omdat de financiële sector een verslaving heeft aan – vaak eenzijdige - modellen en daarmee vaak schijnzekerheid najaagt. Transities vragen om een andere vorm van zekerheid: weten dat je, ondanks onzekerheid, tijdig kunt bijsturen als je iets al eens mentaal doorleefd hebt, natuurlijk niet precies maar wel op een herkenbare manier. Die zekerheid ontstaat niet uit meer kolommen in Excel, maar uit betere gesprekken, georganiseerde tegenspraak, doorleefde scenario’s en bewust ontworpen leerpaden.

Het gedrag van ijs voorspellen op basis van data over water is dan ook zinloos.

Root cause

Voor het lange termijn bestaansrecht is het essentieel om dit onder de knie te krijgen. Wie alleen durft te investeren waar de data al perfect zijn komt altijd te laat. Wie accepteert dat juist bij het investeren in transities data tekortschieten, en daar het lef toont om breder te kijken, vergroot de kans op duurzame waardecreatie. Een betere motivatie is voor een commissaris niet denkbaar. En zelfs als dat nog onvoldoende reden is om ervoor te gaan, bedenk dan dat het denken in scenario’s ook een prima manier is om crises tijdig in het vizier te krijgen. Immers, een bekende wijsheid is lack of imagination is the root cause of each crisis. De signalen zijn er meestal wel, maar we zijn er blind voor. We hebben verschillende scenarios niet doorleefd dus we “zien” (herkennen) ze niet. Dus laten we wat minder blind zijn, en meer imaginair aan de slag gaan. 
 

Dit is een artikel uit het Eye on Finance magazine. Bekijk hier het hele magazine voor meer inzichten over Transition Finance en de financiële sector.



Samenvatting

De financiering van grote transities vraagt volgens Theo Kocken om meer dan datagedreven modellen. Omdat transities een onbekende toekomst betreffen, ontbreken vaak de data waarop financiële besluitvorming normaal is gebaseerd. Kocken pleit daarom voor meer scenariodenken, tegenspraak en verbeeldingskracht binnen bestuurskamers. Commissarissen hebben daarbij een bijzondere rol, omdat zij zich meer kunnen richten op de lange termijn. Door verschillende mogelijke toekomsten serieus te verkennen, kunnen organisaties beter anticiperen op onzekerheid en duurzame waarde creëren.


Ook in deze editie

Invest-NL CEO Zonneveld: complexe transities vragen meer dan geld

CEO Rinke Zonneveld van Invest-NL benadrukt dat naast kapitaal ook kennis, netwerk en systeemverandering essentieel zijn voor succes.

Justina Alders-Sheya (Triodos): kapitaal inzetten voor transformatieve verandering

Triodos Bank gebruikt transition finance om positieve systeemverandering te stimuleren. Justina Alders-Sheya benadrukt impact naast risico en rendement.


    Over dit artikel