AI en energie: een wederzijdse afhankelijkheid

Is AI alleen een extra verbruiker van elektriciteit? Of levert toepassing in de energietransitie meer op dan het kost? Slokken nieuwe AI-datacenters schaarse duurzame elektriciteit op? Of zijn ze aanjager van nieuwe wind-op-zee projecten en verduurzaming? Laten we ons geopolitiek afhankelijker worden, of is nu het moment om Europese soevereiniteit op te bouwen met ‘home grown energy and AI’?

Onze tijd vraagt om leiders die nu keuzes durven maken en handelen, en tegelijkertijd strategie, kaders en governance vormgeven, om samen een nieuwe fase van de energietransitie in te stappen.

In het kort:

• Leiders die de samenwerking tussen technologiebedrijven, energiepartijen en beleidsmakers vaart geven, zijn essentieel om het volledige potentieel van AI te benutten en tegelijkertijd onze duurzame energievoorziening veilig te stellen die nodig is voor onze welkvaart en weerbaarheid.
• AI biedt tot nu toe ongekende mogelijkheden voor versnelling van de energietransitie door productiviteit en efficiëntie sterk te verhogen, slimmer netbeheer mogelijk te maken en innovatieve decentrale energie-oplossingen op schaal.
• AI heeft honger naar elektriciteit. Is dit de extra vraag die verduurzaming van onze opwek op industriële schaal een nieuwe stimulans geeft?

Van last naar opportunity: hoe onze investeringskeuzes in AI van vandaag helpen om ons Nederlandse energiesysteem te transformeren naar wat Europa in de toekomst nodig heeft.

Dat de adoptie van AI en daarmee samenhangende toenemende aantal datacenters een snel groeiende elektriciteitsverbruiker zijn, wordt breed benoemd. Maar het is niet het hele verhaal. AI is niet een ‘zero-sum game’. De nog verborgen waarde van AI ligt ook in het helpen oplossen van de uitdagingen van de energietransitie waar ook Nederland vandaag al mee geconfronteerd wordt. Netcongestie remt onze economische groei, vertraagt elektrificatie en compliceert verduurzaming. Business cases voor nieuwe windparken op zee staan onder druk door onzekerheid over industriële vraag. AI kan helpen het gesprek te verschuiven van schaarste en vertraging naar toepassingen voor slimmer gebruik van bestaande capaciteit en versnelling van netverzwaringsprojecten en uitrol van nieuwe schaalbare decentrale oplossingen. AI’s honger naar elektriciteit is tegelijkertijd een kans voor verduurzaming: het biedt de kans het fundament te leggen onder de business case voor nieuwe wind-op-zee en te voorkomen dat elektriciteitsproducenten en netbeheerders nu investeren in ‘stranded assets’. Door soevereine datacenters te plannen bij industrieclusters aan de kust geven we de verduurzaming een grote zet: als fundament voor grootschalige wind-op-zee projecten en de kabels voor aanlanding dicht bij de industrie die nog vergroend moet worden.

Dynamiek vraagt om directe actie

AI-introductie wacht niet totdat elke strategische vraag over ons toekomstig energiesysteem is beantwoord. Het is een illusie te denken dat we het systeem van 2050, de geopolitiek of nieuwe disruptieve technologieontwikkeling kunnen voorspellen. De dagelijkse nieuwsstroom over AI, energie en de gevolgen voor onze industrie en huishoudbudget toon dit hard aan. In de onzekere scenario’s zijn echter ook zekerheden te vinden: dat netschaarste niet wordt opgelost met enkel nieuwe netten, en dat flexibiliteit en exponentiele groei van steeds goedkopere decentrale assets als batterijen en elektrisch vervoer het nieuwe normaal zijn. AI en ook quantum computing zullen de ontwikkelingen op allerlei terreinen alleen maar verder versnellen, waaronder het ontwerpen van materialen voor opslag en nieuwe systemen voor transport en operatie. Strategie, innovatie en implementatie op schaal moeten daarom parallel plaatsvinden en gemanaged worden. Niet richting één definitief 2050-ontwerp, maar op een wendbare manier, zich continu aanpassend aan de nieuwe realiteit. Nederland kan het zich niet veroorloven om te lang na te denken en pas later te handelen op gedateerde toekomstscenario’s geëxtrapoleerd vanuit het huidige systeem.

Duurzaamheid als randvoorwaarde voor weerbaarheid en welvaart

De keuze om soevereine AI-datacenters bij industrieclusters met duurzame energie te voeden maakt duidelijk dat duurzaamheid niet tegenover concurrentiekracht en weerbaarheid staat. Duurzaamheid is een randvoorwaarde voor onze toekomstige welvaart. De wederzijdse afhankelijkheid tussen AI en ons energiesysteem verdient daarom een centrale plek in ons energiebeleid.

Ook in de toepassing van AI zullen we keuzes moeten maken. Zoals ik laatst hoorde zeggen: kiezen we voor nog meer gegenereerde grappige kattenfilmpjes of gaan we voor AI-toepassingen die on helpen ons bestaande net beter te benutten en sneller uit te breiden?

Beter benutten en sneller bouwen

Meer infrastructuur is essentieel, maar netschaarste op piektijden van opwek en verbruik zal voorlopig blijvend zijn. Nederland moet meer capaciteit aanleggen en tegelijkertijd beter benutten wat er al is. Flexibiliteit wordt het nieuwe normaal: niet als tijdelijke noodoplossing, maar als structureel ontwerpprincipe voor een energiesysteem waarin capaciteit schaars is en vraag, aanbod en opslag voortdurend veranderen. AI-agents kunnen namens burgers, bedrijven en netbeheerders apparaten, batterijen, laadinfrastructuur en andere assets optimaliseren binnen markten en netwerken. AI ondersteunt ook scenarioplanning, analyses en versnelt aanleg door bijvoorbeeld vergunningstrajecten in te korten.
De mogelijkheden van AI gaan daarbij verder dan het automatiseren en optimaliseren van bestaande processen. AI maakt een fundamenteler herontwerp mogelijk van de processen hoe energie-infrastructuur, diensten en operatie worden gepland, beheerd en benut. Het stelt besluitvormers in staat scenario’s sneller te verkennen, praktische alternatieven eerder te herkennen en bij te sturen en oplossingen te ontwikkelen die vroeger niet realiseerbaar en schaalbaar zouden zijn. De leiders van de toekomst focussen op de toepassingen die nu voor het eerst mogelijk worden, en niet enkel op procesautomatisering binnen het oude systeem. Zonder energie kan AI niet opschalen, maar zonder AI is ons energiesysteem van de toekomst ondenkbaar.

De toekomst is decentraal en dynamisch

Bedrijven die niet langer uitgaan van onbeperkte netcapaciteit op elk moment van de dag en hun energiegebruik afstemmen op de beschikbaarheid in het net, zullen sneller vooruitkomen en concurrerender worden. Maar een bedrijf dat een nieuwe of verzwaarde netaansluiting aanvraagt, komt vandaag al snel in de wachtrij. Het antwoord is binair: de gevraagde transportcapaciteit is beschikbaar of niet. AI maakt een intelligenter antwoord mogelijk voor iedere unieke situatie, wat met traditionele automatisering handmatige analyse vergde. Uit het verbruiksprofiel, beschikbare netcapaciteit, flexibiliteitspotentieel, opslagmogelijkheden en de nieuwe contractvormen kan AI praktische alternatieven formuleren. Zo realiseren we maatwerk op schaal: niet wachten tot het net overal is uitgebreid, maar bestaande capaciteit benutten met flexibiliteit en nieuwe technologie. AI ontleedt de complexiteit door vraag, aanbod, opslag en netcapaciteit met elkaar te matchen, waardoor de vraag verschuift van “waarom kan dit niet?” naar “onder welke voorwaarden kan het wél?” Energiehubs met bedrijven, batterijen, lokale opwek en flexibele contracten worden decentrale onderdelen binnen één geïntegreerd energiesysteem.

Het energiesysteem wordt zo snel lokaler en dynamischer. Huishoudens plaatsen batterijen. Wijken verkennen energie-delen. Bedrijven sluiten zich aan bij energiehubs. Zonnepanelen, laadinfrastructuur, opslag en energiegemeenschappen worden actieve onderdelen van een decentraliserend systeem. Dat creëert innovatie, maar ook complexiteit die niet effectief kan worden beheerd met de instrumenten van gisteren.

Adaptief en autonoom handelen

Digitalisering en AI worden essentieel omdat het veel beslissingen tegelijk kan ondersteunen onder continu veranderende omstandigheden. AI helpt ons adaptief en autonoom te handelen. Wanneer laad je een batterij? Wanneer gebruik je lokaal opgewekte zonne-energie? Hoe voorkom je piekbelasting? Welke assets creëren op welk moment de meeste waarde? Op welke stroom- of flex-markt zet ik in? Naast AI-toepassingen voor burgers en bedrijven, zijn ook netbeheerders-modellen in ontwikkeling. Expert communities ontwikkelen momenteel AI Foundational Models zoals GridFM om netscenario’s sneller te kunnen evalueren. Operators krijgen expert-systems naast zich die beter inzicht in risico’s en de grenzen van het net bieden om in de operatie scherper aan de wind te varen. Tijdelijke extra belasting van transformatoren wordt gecontroleerd mogelijk met nieuwe modellen voor hot-spot en degradatie-voorspelling. Onderhoud en vervanging wordt met verbeterde degradatie en risk-modellen geoptimaliseerd zodat we personeel en budget vrijspelen voor verzwaring. En nieuwe AI-agents op de assets van zowel netbeheerders als burgers en bedrijven ‘praten met elkaar’ in een agentic-architectuur om wederzijdse doelen real-time te halen binnen de operationele grenzen van het systeem.

De wereldwijde groei van datacenters laat zien waarom energie een strategische randvoorwaarde wordt voor verdere AI-ontwikkeling.

Handelen terwijl het systeem verandert

De strategische keuzes over industrieclusters, AI-datacenters, -toepassingen en inrichting van ons energiesysteem ten behoeve van onze welvaart en weerbaarheid bepalen op hoofdlijnen de toekomstige vraag naar elektriciteit en netinfrastructuur. Maar het maken van de keuzes kan niet langer worden behandeld als een fase die eerst volledig moet zijn afgerond voordat implementatie begint. Visie, innovatie, investeringsplanning, governance inrichten, experimenteren en opschaling lopen parallel en vragen tijdens de implementatie continu aanpassingen aan nieuwe ontwikkelingen.

AI is door de cruciale rol een leiderschapsvraagstuk geworden en niet alleen een technologievraagstuk. Energiebeleid, digitale strategie en industriebeleid komen samen in de ontwerpen en uitvoering van de energietransitie. En transitie is onmogelijk zonder transformatie. Leiders die AI vanaf het begin onderdeel maken van de transformatie, en niet pas achteraf toevoegen, kunnen impact creëren op netbenutting, netuitbreiding, vergunningverlening, planning, investeringen, klantbediening, decentralisering, decarbonisering en energieleveringszekerheid.

AI is geen ‘zero-sum game’, maar een fundament en vliegwiel, voor het aanjagen van duurzame opwek, slimmer gebruik van het bestaande net, snellere uitbreiding van infrastructuur, decentrale innovatie en opnieuw ontworpen diensten voor bedrijven en burgers. Organisaties en leiders die dit begrijpen, wachten niet tot de transformatiescenario’s allemaal uitgedacht zijn. Zij bouwen nu al aan het duurzame energiesysteem van morgen. AI is niet alleen een technologie die energie verbruikt. Het is een technologie die ons in staat stelt een efficiënter, flexibeler en veerkrachtiger duurzaam energiesysteem te bouwen. Dat is precies wat Nederland en Europa nodig hebben.

Lees voor meer inzichten ook het uitgebreide EY Europe Central-artikel AI and Energy: The Two-Way Dependency: https://www.ey.com/en_nl/ai-and-energy-the-two-way-dependency.