Nowelizacja Prawa bankowego wdrażająca CRD VI: obowiązkowy oddział dla banków spoza UE i EOG

Dotychczas Prawo bankowe nie określało wprost, kiedy bank spoza UE i EOG może obsługiwać klientów w Polsce bez oddziału, co rodziło niepewność co do zakresu dozwolonej działalności transgranicznej. Nowelizacja – implementując odpowiednie przepisy CRD VI – wprowadza po raz pierwszy zamknięty katalog takich sytuacji, który będzie podlegał ocenie i weryfikacji przez KNF (zob. poniżej). Oddział nie będzie potrzebny, gdy usługa jest świadczona:

• klientowi, który sam, z własnej inicjatywy, zwrócił się do banku (tzw. reverse solicitation);
• innemu bankowi;
• spółce z tej samej grupy;
• w ramach usług inwestycyjnych, w tym związanych z nimi depozytów i kredytów;
• jako usługa niezbędna lub ściśle związana z usługą zamówioną wcześniej przez klienta. 

Wyjątek dotyczący inicjatywy klienta jest wąski. Jeśli klienta pozyskała spółka powiązana z bankiem albo osoba działająca w jego imieniu, nie jest to inicjatywa klienta. Bank nie może też przy tej okazji proponować innych produktów niż te, o które klient sam poprosił. 

Wąska i restrykcyjna interpretacja wyjątków rodzi realne ryzyko naruszenia: błędna kwalifikacja usługi jako mieszczącej się w wyjątku, mimo że w rzeczywistości wymaga oddziału, oznacza prowadzenie działalności bankowej w Polsce bez wymaganego zezwolenia KNF, co może skutkować sankcjami administracyjnymi i karnymi. Spełnianie przesłanek wyjątków będzie oceniała KNF – w ramach bieżącego nadzoru oraz na żądanie może zażądać od banku lub innego podmiotu spoza UE i EOG informacji niezbędnych do monitorowania usług świadczonych z wyłącznej inicjatywy klienta. Bankom rekomendujemy więc nie tylko ocenę, czy dana usługa mieści się w katalogu wyjątków, ale też bieżące dokumentowanie spełnienia tych przesłanek.

Banki uczestniczące w finansowaniu konsorcjalnym razem z bankami spoza UE i EOG powinny zweryfikować w umowie konsorcjum i dokumentacji kredytowej, na jakiej podstawie prawnej partner konsorcjalny spoza UE i EOG obsługuje polskiego kredytobiorcę – w szczególności czy czyni to bez oddziału w Polsce, powołując się na któryś z opisanych wyżej wyjątków (np. reverse solicitation). Jeżeli po 11 stycznia 2027 r. taki partner konsorcjalny nie będzie mógł kontynuować zaangażowania w konsorcjum ani przez oddział, ani na podstawie wyjątku (np. dlatego że w rzeczywistości aktywnie pozyskiwał polskiego kredytobiorcę, a nie działał z jego wyłącznej inicjatywy), pozostali banki-uczestnicy konsorcjum powinni liczyć się z konkretnym ryzykiem operacyjnym i prawnym dla samej umowy kredytowej: konieczność renegocjacji umowy kredytowej i dokumentacji zabezpieczeń w celu zastąpienia tego partnera innym kredytodawcą lub dostosowania jego roli w konsorcjum, ryzyko naruszenia warunków umowy (w tym klauzul dotyczących zgodności z prawem – tzw. illegality) jeżeli dotychczasowa struktura finansowania stanie się niezgodna z nowymi przepisami, a także potencjalne opóźnienia lub przerwy w wypłatach transz kredytu w okresie przejściowym. Rekomendujemy, aby banki będące stroną takich umów już teraz zidentyfikowały wszystkie aktywne konsorcja z udziałem partnerów spoza UE i EOG obsługujących polskich kredytobiorców bez oddziału oraz przeanalizowały odpowiednie mechanizmy zabezpieczające w umowie (np. klauzule zastępowania kredytodawcy) na wypadek konieczności dostosowania się do nowych wymogów przed 11 stycznia 2027 r.

Czas na przygotowanie

Przepisy dotyczące oddziałów zaczną obowiązywać 11 stycznia 2027 r. Banki spoza UE i EOG, które obsługują polskich klientów bez oddziału w Polsce, nie zostały objęte w polskiej ustawie ogólnym okresem przejściowym. Oznacza to, że od tego dnia, aby świadczyć na terytorium Polski usługi objęte nowymi przepisami (przede wszystkim przyjmowanie depozytów, udzielanie kredytów oraz wystawianie gwarancji bankowych i akredytyw), takie podmioty będą musiały działać za pośrednictwem oddziału posiadającego zezwolenie KNF albo mieścić się w jednym z przewidzianych wyjątków opisanych wyżej.

Więcej czasu mają oddziały banków zagranicznych już działające w Polsce na dotychczasowych zasadach. Mogą one kontynuować działalność do czasu rozpatrzenia przez KNF wniosku o zezwolenie na nowych zasadach, pod warunkiem złożenia tego wniosku do 10 lutego 2027 r. Niezależnie od tego informacje wymagane na podstawie art. 41w ust. 1 i 3 Prawa bankowego należy przekazać po raz pierwszy do 31 marca 2027 r. Zakres raportowania obejmuje m.in. informacje o właściwym systemie gwarantowania depozytów, dane o aktywach i zobowiązaniach zaksięgowanych w księdze rejestrowej oddziału, znacznych ekspozycjach, koncentracji źródeł finansowania i znaczących transakcjach wewnątrzgrupowych, a także zatwierdzony przez właściwe władze nadzorcze państwa trzeciego plan naprawy obejmujący oddział. Częstotliwość dalszego raportowania wynosi co najmniej dwa razy w roku dla oddziałów klasy 1 i co najmniej raz w roku dla oddziałów klasy 2. Oddział należący do grupy z państwa trzeciego, której łączne aktywa w UE przekraczają 40 mld euro, podlega dodatkowym obowiązkom informacyjnym dotyczącym grupy.

Co to oznacza w praktyce?

Zezwolenie KNF dla oddziału obejmuje tylko Polskę. Co do zasady oddział nie może oferować usług w innych państwach UE. KNF przypisze każdy oddział do jednej z dwóch klas, a od klasy zależy zakres wymogów. Do klasy 1 trafią m.in. oddziały z aktywami od 5 mld euro albo przyjmujące znaczące depozyty od klientów detalicznych. Pozostałe oddziały zostaną zaliczone do klasy 2.

Każdy oddział będzie musiał: 

• utrzymywać w Polsce kapitał, którego wysokość zależy od skali zobowiązań oddziału. Minimum to 10 mln euro w klasie 1 i 5 mln euro w klasie 2. Środki muszą być zdeponowane w banku spoza grupy;
• zapewnić płynność na co najmniej 30 dni;
• posiadać dyrektora i co najmniej jednego zastępcę, powołanych za zgodą KNF;
• regularnie raportować do KNF i podlegać ocenie nadzorczej.

W określonych przypadkach KNF będzie mogła zażądać od oddziału z państwa trzeciego złożenia wniosku o udzielenie zezwolenia na utworzenie banku krajowego, a nie kontynuowania działalności przez oddział. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których oddział prowadził lub prowadzi działalność z klientami lub kontrahentami w innych państwach członkowskich UE, gdy KNF - oceniając m.in. udział oddziału w rynku, jego rolę w grupie oraz możliwy wpływ zawieszenia jego działalności na stabilność systemu finansowego - uzna go za mający znaczenie systemowe i stwarzający znaczące ryzyka dla stabilności finansowej UE lub Polski, lub gdy łączna kwota aktywów wszystkich oddziałów z państwa trzeciego należących do tej samej grupy w UE wynosi co najmniej 40 mld euro albo aktywa danego oddziału w Polsce wynoszą co najmniej 10 mld euro. Z żądaniem tym KNF nie może wystąpić, jeżeli działalność jest prowadzona wyłącznie w ramach wyjątku reverse solicitation, a samo żądanie może zostać zgłoszone dopiero po zastosowaniu łagodniejszych środków nadzorczych (w tym żądania restrukturyzacji aktywów lub działalności albo dodatkowych wymogów ostrożnościowych) lub gdy środki te byłyby niewystarczające.

Rekomendowane działania

Już teraz warto podjąć działania dostosowawcze - Banki i inne podmioty spoza UE i EOG powinny zidentyfikować wszystkie usługi świadczone klientom w Polsce, zwłaszcza kredyty, gwarancje i depozyty, a następnie sprawdzić, czy do danych usług lub klientów stosuje się któryś z wyjątków. Należy też od razu przygotować dokumenty, które to potwierdzą, np. dowody, że klient zgłosił się z własnej inicjatywy, oraz przejrzeć procesy sprzedaży i marketingu pod kątem aktywnego pozyskiwania klientów w Polsce. Kolejnym krokiem jest wybór docelowego modelu działania: oddziału w Polsce, odpowiednio licencjonowanego banku lub instytucji kredytowej w UE albo ograniczenia działalności. Jeśli oddział okaże się potrzebny, konieczne jest zaplanowanie wniosku do KNF, kapitału, płynności i obsady kierownictwa, pamiętając, że oddziały, które już działają, muszą złożyć wniosek do 10 lutego 2027 r. Ponieważ przygotowanie wniosku i organizacja oddziału wymagają czasu, decyzję o modelu działania należy podjąć jak najszybciej.

Powyższe działania pozwolą bankom i innym podmiotom spoza UE i EOG przygotować się do nowych wymogów z odpowiednim wyprzedzeniem.