NIK o skuteczności systemu AML/CFT (przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu) w Polsce

Według Basel AML Index 2022 Polska znalazła się w pierwszej dziesiątce państw europejskich o najsłabszym systemie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Najwyższa Izba Kontroli postanowiła przyjrzeć się bliżej działaniu i skuteczności mechanizmów mających przeciwdziałać tym zjawiskom. 

W swej publikacji NIK powołuje się na niską lokatę uzyskaną przez Polskę w Basel AML Index. Jest to ranking tworzony na podstawie danych z kilkunastu źródeł takich jak: wzajemnie oceniające raporty FATF, Transparency International CPI, Tax Justice Network – wskaźnik tajemnicy finansowej, Bank Światowy czy Wskaźnik Wolności Prasy tworzony przez Reporterów Bez Granic. Dane z każdego ze źródeł mają swoją wagę wyrażoną procentowo w całości oceny. [1]

NIK w przeprowadzonej kontroli ocenił skuteczność Polskiego systemu AML/CFT w okresie 1 stycznia 2022 r. – 30 czerwca 2024 r. Badano działania w Ministerstwie Finansów, Narodowym Banku Polskim, Komisji Nadzoru Finansowego, czterech urzędach celno-skarbowych i czterech sądach apelacyjnych, w trzech urzędach wojewódzkich, w Urzędzie Miasta Stołecznego Warszawy i w Starostwie Powiatowym w Lublinie. [2]

Kontrola NIK wykazała, że system AML/CFT działał w niewystarczającym stopniu, a część zadań nie była wykonywana w sposób w pełni prawidłowy i rzetelny. Nieprawidłowości zidentyfikowano w obszarach odpowiedzialności Ministra Finansów i Generalnego Inspektora Informacji Finansowej oraz innych zaangażowanych podmiotów. Zidentyfikowano wielomiesięczne opóźnienia w opracowywaniu strategicznych dokumentów. Dotyczyły one również działań związanych ze wzrostem zagrożenia i dużym napływem gotówki przywożonej przez uchodźców po ataku Rosji na Ukrainę.

W swoim raporcie NIK stwierdziła m.in., że w badanym okresie zostały przygotowane dwie edycje krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Jest to dokument wymagany przez ustawę AML/CFT. Z tym, że druga edycja miała ponad dwuletnie opóźnienie. Określono w niej poziom zagrożenia praniem pieniędzy w Polsce na trzecim poziomie w czterostopniowej skali, czyli na poziomie wysokim.

Generalny Inspektor Informacji Finansowej opracował projekt strategii reakcji po upływie 13 miesięcy od podpisania Krajowej Oceny Ryzyka z 2019 roku. Wyznaczone w strategii działania nie zostały w pełni zrealizowane. Dotyczyło to między innymi objęcia nadzorem kantorów internetowych. Opóźnione były też działania, których konieczność wskazano w kolejnej Krajowej Ocenie Ryzyka z 2023 roku.

W badanym okresie 45% zawiadomień o podejrzanych transakcjach i działalności oczekiwało miesiącami na zakwalifikowanie ich do analizy. W wybranej przez izbę losowo próbce, średni czas jaki zawiadomienia oczekiwały na dalsze działania wynosił 490 dni kalendarzowych. 

Opóźnienia stwierdzono też w przypadku wszczynanych przez GIIF postępowań administracyjnych w sprawach nałożenia kary finansowej. Średnia wyniosła tu 360 dni od zakończenia kontroli, ale zdarzyło się, że opóźnienie wyniosło 891 dni. Prowadziło to do częściowych przedawnień karalności naruszeń.

NIK stwierdził również, że w badanym okresie Minister Finansów nie zapewnił odpowiednich kadr oraz zasobów informatycznych w Departamencie Informacji Finansowej.

We wnioskach pokontrolnych znalazło się między innymi zalecenie uregulowania kwestii nadzoru nad fundacjami i stowarzyszeniami w sprawach AML/CFT oraz objęcie nadzorem branżowym kantorów internetowych. NIK wskazywał również na potrzebę podjęcia prac legislacyjnych zmierzających do wprowadzenia do polskiego porządku prawnego instytucji tymczasowego zatrzymania środków pieniężnych w drodze decyzji administracyjnej.