Sądy administracyjne po raz kolejny potwierdzają neutralność podatkową kolejnych restrukturyzacji

Wyrok WSA we Wrocławiu wpisuje się w szerszy kontekst orzeczniczy – już kilka miesięcy wcześniej WSA w Gliwicach wydał postanowienie, w którym, na kanwie podobnego stanu faktycznego, zdecydował się skierować do TSUE pytanie prejudycjalne. Sąd w Gliwicach zapytał o to, czy art. 8 ust. 2 i 6 dyrektywy mergerowej należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom krajowym, które uzależniają niepowstanie przychodu w związku z przydziałem akcji lub udziałów spółki przejmującej udziałowcowi spółki przekazującej od tego, czy akcje lub udziały w podmiocie przejmowanym lub dzielonym zostały wcześniej nabyte lub objęte w wyniku wymiany udziałów lub przydzielone w ramach innego połączenia lub podziału podmiotów.

W zależności od stanowiska TSUE w sporze między podatnikami a polskim fiskusem rozstrzygnięcie to może otworzyć drogę do ponownej oceny neutralności podatkowej transakcji, w których – na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów krajowych – doszło do opodatkowania transakcji w związku z przeszłymi restrukturyzacjami.

Warunki neutralności od 2022 r. – tylko w ramach pierwszej reorganizacji

W ramach tzw. Polskiego Ładu (Dz.U. z 2021 r. poz. 2105 ze zm.) do ustawy o CIT wprowadzono dodatkowe warunki ograniczające neutralność podatkową reorganizacji spółek. Zgodnie z dodanym art. 12 ust. 11 pkt 3 ustawy o CIT wymiana udziałów od 2022 r. nie powoduje powstania przychodu tylko wtedy, gdy udziały będące przedmiotem transakcji nie zostały wcześniej nabyte lub objęte w wyniku innej wymiany udziałów ani przydzielone w wyniku połączenia lub podziału. Innymi słowy, wprowadzona nowelizacja przepisów ograniczyła neutralność wymiany udziałów wyłącznie do pierwszej transakcji reorganizacyjnej.

Ten dodatkowy wymóg, zarówno na etapie prac legislacyjnych, jak również po wejściu w życie nowych regulacji, wywoływał liczne kontrowersje wśród praktyków. Już na etapie konsultacji wskazywano, że może on wykraczać poza dopuszczalny zakres implementacji dyrektywy mergerowej, nie znajdując w niej wyraźnego uzasadnienia.

Przede wszystkim wskazywano, że dyrektywa mergerowa, która konstytuuje zasadę neutralności podatkowej wymiany udziałów, łączeń i podziałów w Unii Europejskiej, nie zawiera warunku „pierwszej restrukturyzacji” w odniesieniu do akcji lub udziałów będących przedmiotem transakcji. Wręcz przeciwnie – dyrektywa zakłada neutralność restrukturyzacji, o ile są one przeprowadzone z uzasadnionych przyczyn ekonomicznych i ich celem nie jest unikanie lub uchylanie się od opodatkowania. Celem dyrektywy jest wyeliminowanie sytuacji, w których potencjalne opodatkowanie stanowi przeszkodę dla działań reorganizacyjnych. Od roku 2022 polskie przepisy krajowe regulujące opodatkowanie reorganizacji są zatem bardziej restrykcyjne niż przepisy prawa unijnego i wydają się stać w sprzeczności z celem dyrektywy mergerowej.

W tym miejscu należy wskazać, że wprawdzie przepisy dyrektywy wiążą państwa członkowskie co do osiągnięcia określonego w niej celu, pozostawiając im pewną swobodę w zakresie form i środków jego realizacji, jednak tę swobodę ogranicza ratio legis dyrektywy. Dyrektywa mergerowa zmierza do zapewnienia neutralności podatkowej restrukturyzacji spółek w ramach państw UE i dopuszcza nieliczne wyjątki od tej zasady – możliwość opodatkowania restrukturyzacji w przypadku, gdy jej głównym lub jednym z głównych celów jest unikanie lub uchylanie się od opodatkowania. Powyższe ograniczenie nie jest jednak wystarczającym uzasadnieniem dla wprowadzenia generalnego i automatycznego ograniczenia neutralności podatkowej kolejnych transakcji restrukturyzacyjnych – a takie właśnie rozwiązanie przyjął polski ustawodawca w nowelizacji w ramach Polskiego Ładu. Tym bardziej, że wyłączenie neutralności podatkowej transakcji sztucznych zostało już wcześniej zapewnione w polskiej ustawie o CIT poprzez tzw. „małe” klauzule przeciwko unikaniu opodatkowania, przewidziane w art. 12 ust. 13 i 14 ustawy o CIT.

Wątpliwości sygnalizowane przez doktrynę i praktyków na etapie legislacyjnym oraz niedługo po wejściu w życie nowych przepisów przeniosły się na grunt stosowania prawa, prowadząc do istotnych rozbieżności pomiędzy linią interpretacyjną organów podatkowych a orzecznictwem sądów administracyjnych.

Stanowisko organów podatkowych

Od momentu wejścia w życie nowych przepisów i samego początku ich stosowania Dyrektor KIS przyjął wysoce restrykcyjną i profiskalną wykładnię. W licznych interpretacjach indywidualnych przedstawiano stanowisko, zgodnie z którym w przypadku, gdy planowana wymiana udziałów nie jest pierwszą reorganizacją (tzn. akcje lub udziały zostały wcześniej nabyte lub objęte w wyniku innej transakcji restrukturyzacyjnej, to kolejna transakcja nie spełnia warunków z art. 12 ust. 11 pkt 3 ustawy o CIT i powoduje powstanie przychodu podatkowanego.

Dyrektor KIS nie uznawał również wyjątków w odniesieniu do transakcji historycznych. W praktyce oznaczało to, że nawet jeśli wcześniejsza wymiana udziałów, podział, połączenie miały miejsce przed 2022 r., to i tak wykluczały one neutralność kolejnej transakcji przeprowadzanej po wejściu w życie nowych przepisów. Argumentując przedstawiane stanowisko, Dyrektor KIS wskazywał, że ustawodawca nie przewidział żadnych przepisów przejściowych ograniczających stosowanie nowego warunku w czasie, co według fiskusa oznaczało zastosowanie nowych przepisów także retroaktywnie, również w przypadku, gdy pierwsza reorganizacja miała miejsce przed 2022 r.

Takie stanowisko Dyrektora KIS można odnaleźć m.in. w interpretacji z 4 listopada 2022 r., o sygn. 0111-KDIB1-1.4010.521.2022.2.AW. W opisanym zdarzeniu przyszłym podatnik planował połączenie spółek przez przejęcie, przy czym udziały spółki przejmowanej nabył wcześniej (w 2018 r.) w wyniku wymiany udziałów. Organ stwierdził, że z uwagi na nowy art. 12 ust. 4 pkt 12 lit. a ustawy o CIT planowane połączenie nie będzie neutralne podatkowo, ponieważ nie będzie pierwszą restrukturyzacją – każda, nawet historyczna wcześniejsza reorganizacja, wyklucza neutralność kolejnej.

Innymi słowy, od 2022 r. organy podatkowe wymagają, aby udziały będące przedmiotem transakcji nie zostały w przeszłości objęte w wyniku żadnej innej wcześniejszej restrukturyzacji – o ile kolejna ma nie powodować powstania przychodu podatkowego.

Z tego względu, po wejściu Polskiego Ładu, Dyrektor KIS zaczął domyślnie kwestionować neutralność drugich i kolejnych etapów restrukturyzacji, prezentując restrykcyjną linię interpretacyjną w wydawanych interpretacjach indywidualnych. Dla podatników oznaczało to zaostrzenie warunków neutralności podatkowej: oprócz dotychczasowego wymogu ekonomicznego uzasadnienia transakcji i braku unikania lub uchylania się od opodatkowania (tzw. klauzuli antyabuzywnej z art. 12 ust. 13–14 ustawy o CIT), pojawił się wymóg badania historii udziałów lub akcji spółek, które miały być przedmiotem planowanej restrukturyzacji.

Stanowisko sądów administracyjnych

W odpowiedzi na restrykcyjną wykładnię nowych przepisów prezentowaną przez Dyrektora KIS podatnicy zaczęli kierować liczne skargi do sądów administracyjnych. W odpowiedzi sądy zaczęły uchylać niekorzystne dla podatników interpretacje indywidualne, uznając podejście organów za błędne, a przepisy za potencjalnie niezgodne z prawem unijnym. Kluczowe orzeczenia zapadły w sprawach podatników, którzy zaskarżyli niekorzystne interpretacje dotyczące art. 12 ust. 11 pkt 3 ustawy o CIT.

Przykładowo, WSA w Olsztynie w wyroku z 28 czerwca 2023 r., o sygn. I SA/Ol 118/23, uchylił negatywną interpretację Dyrektora KIS, w której zakwestionował on neutralność połączenia ze względu na wcześniejszą wymianę udziałów dokonaną przed rokiem 2022. Olsztyński sąd skrytykował argumentację przedstawioną w interpretacji, wskazując na dwie kluczowe kwestie:

• Nadrzędność prawa unijnego – WSA w Olsztynie podkreślił, że organ wydający interpretację musi uwzględniać przepisy dyrektywy mergerowej i dokonywać prounijnej wykładni krajowych regulacji o neutralności. Dyrektywa mergerowa nie przewiduje warunku „pierwszej restrukturyzacji”, a art. 12 ust. 11 pkt 3 ustawy o CIT w oczywisty sposób ogranicza neutralność reorganizacji w dużo szerszym stopniu niż dopuszcza to dyrektywa, która zakłada brak opodatkowania każdej restrukturyzacji, o ile nie ma ona na celu unikanie lub uchylanie się od opodatkowania. Sąd w Olsztynie wskazał, że celem unijnej regulacji nie było tworzenie barier na drodze wielokrotnych reorganizacji, a warunek wynikający ze znowelizowanych przepisów odnosi właśnie taki skutek.
• Zakaz retroaktywności – WSA w Olsztynie wskazał, że brak przepisów przejściowych w ramach nowelizacji nie oznacza przyzwolenia na działanie prawa wstecz. Przeciwnie, skoro ustawa zmieniająca nie wskazuje inaczej, nowy art. 12 ust. 4 pkt 12 lit. a ustawy o CIT powinien być stosowany wyłącznie do stanów faktycznych zaistniałych w całości po 1 stycznia 2022 r. Sąd olsztyński stwierdził wprost, że organ błędnie dopatrzył się możliwości stosowania znowelizowanych przepisów do transakcji, które miały miejsce przed jego wejściem w życie.

Również WSA w Gliwicach w wyroku z 28 kwietnia 2023 r., o sygn. I SA/Gl 14/23, wskazał na konieczność dokonywania wykładni przepisów krajowych z poszanowaniem zasady pierwszeństwa prawa unijnego nad normami prawa krajowego i uchylił interpretację indywidualną w analogicznej sprawie. W podobnym duchu wypowiedział się także WSA w Warszawie z 5 czerwca 2025 r., o sygn. III SA/Wa 513/25.

Do przełomu w sporze pomiędzy podatnikami a Dyrektorem KIS doszło 2 czerwca 2025 r., kiedy to – jak wspomniano na wstępie – WSA w Gliwicach skierował do TSUE pytanie prejudycjalne w zakresie zgodności krajowych przepisów restrukturyzacyjnych z dyrektywą mergerową (postanowienie o sygn. I SA/Gl 34/25).

W sprawie zgodności przepisów krajowych z prawem Unii nie wypowiedział się jak dotąd Naczelny Sąd Administracyjny – wprawdzie wiele wyroków sądów wojewódzkich zostało zaskarżonych do wyższej instancji, jednak NSA wstrzymuje się z wydaniem rozstrzygnięć do czasu zajęcia stanowiska przez TSUE.

Perspektywy na przyszłość

Aktualnie kluczowe znaczenie dla podatników będzie mieć orzeczenie TSUE, które zapadnie w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez WSA w Gliwicach.

W przypadku stwierdzenia przez TSUE, że przepisy krajowe konstytuujące dodatkowe warunki neutralności restrukturyzacji są niezgodne z dyrektywą mergerową – co, jak wskazuje wielu praktyków oraz przedstawicieli doktryny, jest scenariuszem wysoce prawdopodobnym – skutki takiego rozstrzygnięcia mogą okazać się bardzo daleko idące. Rozstrzygnięcie takie oznaczałoby, że ekonomicznie uzasadnione reorganizacje powinny być neutralne podatkowo, niezależnie od tego, czy są one pierwszą, czy kolejną transakcją. Takie stanowisko TSUE oznaczałoby z jednej strony konieczność odpowiedniego dostosowania prawa krajowego przez polskiego ustawodawcę, a z drugiej otwierałoby ścieżkę, która być może pozwoliłaby odzyskać nienależnie uiszczony podatek w związku ze zrealizowanymi działaniami restrukturyzacyjnymi.

W zależności od rozstrzygnięcia TSUE spółki, które, kierując się ostrożnościowym podejściem, zapłaciły podatek w związku z transakcją wymiany udziałów, połączenia czy podziału po 1 stycznia 2022 r. z powodu niespełnienia warunku „pierwszej restrukturyzacji”, mogą uzyskać istotny argument przemawiający za wystąpieniem z wnioskiem o stwierdzenie nadpłaty i zwrot zapłaconego podatku. W przypadku pozytywnego rozstrzygnięcia TSUE organy nie powinny kwestionować neutralności podatkowej restrukturyzacji, co umożliwiłoby również skorygowanie rozliczeń dokonanych w przeszłości.

Jednocześnie ewentualne korzystne dla podatników orzeczenie TSUE miałoby również istotne znaczenie systemowe, stanowiąc czytelny sygnał dla biznesu oraz impuls dla planowanych działań restrukturyzacyjnych, które obecnie często są wstrzymywane z uwagi na aktualny kształt ram prawnych i istniejące rozbieżności w sposobie ich interpretowania przez organy podatkowe i sądy.

Współautorem tekstu jest: Michał Olędzki, senior w Zespole Podatków Międzynarodowych, EY Polska.