Obywatele Ukrainy w Polsce: od ochrony czasowej do długoterminowej strategii zatrudnienia

Od reagowania do planowania

Z punktu widzenia zatrudnienia obywateli Ukrainy w perspektywie kilku lat znaczenie mają trzy okoliczności.

• Zróżnicowane sytuacje pracowników. Inaczej wygląda sytuacja osób z nieprzerwanym statusem UKR sprzed zmiany, inaczej osób, które o ochronę dopiero się ubiegają, a jeszcze inaczej osób, które status utraciły.
• Różne ścieżki pobytowe. Karta CUKR daje 3 lata legalnego pobytu i pełny dostęp do rynku pracy, ale nie każdy spełnia jej warunki. Pozostałe możliwości to między innymi zezwolenie na pobyt czasowy i pracę, Niebieska Karta UE, działalność gospodarcza oraz ścieżki rodzinne. Uzyskanie zwykłego zezwolenia na pobyt czasowy kończy korzystanie z ochrony czasowej, a ten skutek jest nieodwracalny.
• Czas trwania postępowań. Postępowania pobytowe trwają wiele miesięcy, dlatego moment złożenia wniosku ma znaczenie w odniesieniu do dat granicznych.

W praktyce planowanie zatrudnienia opiera się na wiedzy, kto z zespołu korzysta z jakiej podstawy pobytu i do kiedy ona obowiązuje.

2. PESEL UKR: ryzyko utraty legalnego pobytu

31 sierpnia 2026 r. upłynął termin, którego niedotrzymanie oznaczało dla części obywateli Ukrainy utratę ochrony czasowej. Konsekwencje dotyczą także zatrudnienia.

Zmiana statusu z UKR na NUE

Zgodnie z ustawą z 23 stycznia 2026 r. osoby, którym nadano numer PESEL ze statusem UKR na podstawie oświadczenia, musiały do 31 sierpnia 2026 r. potwierdzić tożsamość ważnym dokumentem podróży w dowolnym urzędzie gminy. Od 1 września 2026 r. osobom, które tego nie zrobiły, status UKR zmieniono na NUE. Oznacza to utratę uprawnienia z art. 106 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, a wraz z nim ochrony czasowej i prawa do pobytu w Polsce.

Inne przypadki utraty statusu

To nie jedyny sposób utraty statusu. Status UKR wygasa także między innymi po opuszczeniu Polski na ponad 30 dni oraz po uzyskaniu zezwolenia na pobyt czasowy lub stały, bądź też objęcia ochroną międzynarodową.

Osoba, która utraciła status i ubiega się o ochronę ponownie, nie mieści się już w wyłączeniu z nowego warunku dotyczącego obowiązków wojskowych, opisanego w kolejnej części.

Skutki dla zatrudnienia

Uproszczone zatrudnienie na podstawie powiadomienia przez portal praca.gov.pl jest dostępne dla obywateli Ukrainy legalnie przebywających w Polsce. Utrata statusu UKR może oznaczać utratę prawa do pobytu, dlatego status prawny osoby, której status zmieniono na NUE, podlega indywidualnej ocenie pod kątem zachowania uprawnienia do pobytu i pracy.

3. Służba wojskowa a PESEL UKR

Warunek służby wojskowej decyduje o dostępie do ochrony czasowej, a więc do statusu PESEL UKR.

Warunek wojskowy w decyzji Rady UE

Zgodnie z art. 2 decyzji 2026/1912 ochronę czasową przyznaje się wyłącznie osobom, które spełniają obowiązki wojskowe w Ukrainie, po przedstawieniu w stosownych przypadkach odpowiedniego dowodu. Według komunikatu Urzędu do Spraw Cudzoziemców przepis stosuje się od 5 sierpnia 2026 r. Nie obejmuje on osób, które korzystały z ochrony w danym państwie członkowskim przed 4 sierpnia 2026 r. oraz w tym dniu i nieprzerwanie zachowują status.

Warunek dotyczy więc przede wszystkim osób, które o ochronę dopiero się ubiegają albo ubiegają się o nią ponownie.

Jak weryfikuje się spełnienie warunku

Według FAQ Komisji Europejskiej dowodem legalnego wyjazdu z Ukrainy jest legalne przekroczenie granicy albo pieczęć wyjazdowa w paszporcie. Jeśli wyjazdu nie można w ten sposób potwierdzić, osoba przedstawia łatwo weryfikowalny dokument urzędowy, papierowy lub elektroniczny, potwierdzający zwolnienie z obowiązków wojskowych albo ich wypełnienie, na przykład z aplikacji Reserv+. Ciężar dowodu spoczywa na osobie ubiegającej się o ochronę.

Komisja zastrzega, że jej FAQ nie rozstrzyga o prawie ukraińskim, a ocena ukraińskich dokumentów wymaga znajomości tego prawa. Sposób, w jaki urzędy gmin i Straż Graniczna weryfikują te dowody, nie został opisany w komunikatach polskich organów, dlatego praktyka może się różnić.

Warunek wojskowy a karta CUKR

Z komunikatów organów nie wynika odrębny warunek wojskowy dla samej zezwolenia CUKR. Zagadnienie ma jednak znaczenie pośrednio: zezwolenie jest dostępne wyłącznie dla osób ze statusem UKR, a o dostępie do tego statusu rozstrzyga m.in. warunek wojskowy.

Ubieganie się o kartę CUKR: status UKR musi trwać do odbioru karty

Karta pobytu z adnotacją „Poprzednio posiadacz ochrony czasowej” (karta CUKR) jest wydawana na 3 lata. Z chwilą jej odbioru osoba uzyskuje zezwolenie na pobyt czasowy, a wraz z nim pełny dostęp do rynku pracy. Wnioski można składać od 4 maja 2026 r., wyłącznie elektronicznie w Module Obsługi Spraw. Wniosek musi osobiście podpisać cudzoziemiec, nie może tego zrobić pełnomocnik. Dane w rejestrach, w tym ważny paszport, muszą być kompletne, inaczej wniosku nie da się złożyć.

Warunki trzeba spełniać łącznie. Osoba ubiegająca się o kartę musi:

• mieć status UKR w dniu 4 czerwca 2025 r.,
• posiadać go nieprzerwanie przez co najmniej 365 dni,
• mieć aktywny status UKR w dniu składania wniosku,
• mieć aktywny status UKR w dniu odbioru karty.

Wnioski można składać do dnia 4 marca 2028 r. Wcześniejsze komunikaty urzędowe wskazywały 4 marca 2027 r., ale ponieważ w Polsce ochrona trwa tak długo, jak wynika to z decyzji Rady UE, karta CUKR pozostaje dostępna dla osób spełniających warunki. Trudności z jej uzyskaniem będą miały przede wszystkim osoby, które nie przebywały w Polsce w czerwcu 2025 r. i w dniu 4 czerwca 2025 r. nie miały statusu PESEL UKR.

Ciągłość statusu w trakcie postępowania. Status PESEL UKR musi być zachowany nie tylko w chwili złożenia wniosku, lecz także przez cały czas jego rozpatrywania. Jeżeli w dniu odbioru karty wnioskodawca nie będzie miał aktywnego statusu PESEL UKR, karty CUKR nie uzyska. Status wygasa między innymi po opuszczeniu Polski na ponad 30 dni.